analyse klimaat

Op naar een schonere toekomst met onze energie - maar elk Europees land pakt dit anders aan

Elk land in Europa pakt de energietransitie anders aan. Dat is te merken in de discussie over het Nederlandse klimaatbeleid, waar regelmatig wordt gewezen hoe omliggende landen het anders (beter, of juist slechter) doen. Wat typeert de Nederlandse aanpak, en wat doen onze buurlanden anders?

Nederland leverde een uitgesproken zwakke prestatie in het verleden, maar heeft een behoorlijk ambitieus plan en pleit nu binnen de Europese Unie voor een voortvarender klimaatbeleid. Beeld ANP

Nederland: grote woorden

Nederland leverde een uitgesproken zwakke prestatie in het verleden, maar heeft een behoorlijk ambitieus plan. Nederland pleit nu binnen de Europese Unie voor een voortvarender klimaatbeleid. Drie jaar geleden werden nog drie knoerten van kolencentrales in gebruik genomen, in een tijd dat andere landen al bezig waren ze om klimaatredenen te sluiten. Daar staat tegenover dat er bijna geen land is dat zo veel werk maakt van het inzetten van biomassa in stadsverwarming en in kolencentrales. En biomassa geldt officieel als hernieuwbare energie.

Nederland scoort slecht als het gaat om de uitstoot van broeikasgassen per persoon, belabberd als het gaat om de productie van hernieuwbare energie, en Nederland verbeterde zich op al die punten trager dan andere landen. Nederland hield lang vol dat windmolens op subsidie draaiden, maar sinds enkele jaren is er een goeddraaiende machine opgezet die in hoog tempo windparken uit de grond stampt, vooral op zee. Want Nederland heeft heel veel zee: kust, ondiep water, prachtige wind. Een goudmijn.

Nederland doet meer bijzondere dingen. De poging om tot een alomvattend Klimaatakkoord te komen dwingt internationaal respect af. Dat het resultaat tot nu toe niet overhoudt, en dat Duitsland in een paar maanden de effectieve ontmanteling van zijn kolensector voorbereidde, verdoft Neerlands polderglans natuurlijk wel weer.

Nog een bijzondere: Nederland wil van het gas af, terwijl tal van landen juist aan het gas willen (en van de kolen af) omwille van het klimaat. Het geheim van dit mirakel is dat Nederland van het gas af wil om Groningen te ontzien, niet zozeer vanwege het klimaat.

Nog een bijzonder aspect: de auto. Hoewel de regering al jaren wordt geleid door de zelfbenoemde Vroempartij van premier Rutte, is er geen land in Europa waar het autoverkeer zo effectief wordt getemd. Nergens (we vergeten Noorwegen) rijden zo veel elektrische auto’s als hier. En nergens ging de uitstoot door autoverkeer zo hard omlaag als hier, dankzij fiscale stimulering van zuinige auto’s. Sinds 2010 daalde de gemiddelde CO2-uitstoot van nieuwe auto’s in de meeste landen met ongeveer 15 procent. In Nederland met 20 procent. Inmiddels stoten alleen de Deense en de Portugese (nieuwe) auto’s nog minder uit.

In december publiceerde de Duitse organisatie GermanWatch voor de veertiende keer zijn Climate Change Performance Index, de CCPI. Nederland doet het, gezien de objectieve prestaties, nog verrassend goed in vergelijking met de buurlanden. Vooral dankzij het blauwe staafje in de graphic: een inschatting van de effecten van aangekondigd beleid. Oneerbiedig gezegd: de grote woorden.

Denemarken: eigen energie eerst

Het Deense klimaatbeleid begon in 1973, met de beruchte oliecrisis. Arabische landen kondigden na de Yom-Kippoeroorlog een olie-embargo af tegen Israëls vrienden. Tot dat moment kwam meer dan 90 procent van alle energie die de Denen gebruikten, van geïmporteerde olie. De auto, de verwarming, de elektriciteitscentrale: alles draaide op olie.

Terwijl Nederland de autoloze zondag invoerde en op advies van minister Lubbers de gordijnen een uur eerder sloot, namen de Denen zich voor nooit meer afhankelijk te worden van buitenlandse energie. Het toeval hielp een handje: in hun stuk Noordzee was net olie gevonden.

Maar het land bouwde sindsdien ook een windmolenindustrie op die de wereldmarkt heeft veroverd. Elk jaar krijgt deze industrie een forse zak geld voor onderzoek, al tientallen jaren lang, van linkse, rechtse en populistische regeringen.

Sinds 2014 heeft Denemarken een Klimaatwet. De huidige regering van Lars Rasmussen, rechts met populistische gedoogsteun, heeft geen hemelbestormende initiatieven genomen om ‘Parijs’ te halen. Maar klimaatbeleid is in Denemarken een vrijwel onomstreden automatisme geworden. Links zegt: red het klimaat. Rechts houdt het op: eigen energie eerst.

Het resultaat is de windmolen. Die levert nu 40 procent van alle stroom. Ongeveer evenveel komt van kolencentrales, maar die zullen uiterlijk 2030 sluiten. De Denen verwarmen zich, alweer dankzij de oliecrisis van 1973, collectief, met stadsverwarming. 65 procent van de huishoudens is aangesloten op stadsverwarming. Die draait deels op steenkool, maar nu al voor meer dan de helft op hernieuwbare brandstof: afval en hout. Dankzij die stadsverwarming ontsnappen de Deense woningen goeddeels aan warmtepompen en isolatie-ingrepen.

Frankrijk: gele hesjes

Weinig regeringen durven het aan om hun klimaatbeleid te richten op de heilige koe, de auto. De Franse president Macron deed dat wel, en nu weten we waarom andere landen dat vermijden: Macron joeg hele volksstammen tegen zich in het gele hesje.

Macron lijkt zijn behoorlijk grote klimaataspiraties maar moeilijk te kunnen realiseren. Alle kolencentrales gaan dicht, al in 2022. Klinkt goed, maar het zijn er maar een paar, en die zijn oud en afgeschreven. In augustus stapte Nicolas Hulot op als minister van ecologische transitie, omdat hij het gevoel had dat Macron alleen zijn (Hulots) imago wilde hebben, niet zijn beleid.

Van alle gebruikte energie komt 40 procent uit kernreactoren, van alle elektriciteit meer dan 70 procent. Daarmee is Frankrijk wereldkampioen. Fransen doen met hun (goedkope) atoomstroom dingen die anderen wel uit hun hoofd laten: hun huizen verwarmen bijvoorbeeld. Niet met zuinige warmtepompen, maar met ouderwetse stroomvretertjes. Toch is de verwarming bijna nergens zo klimaatvriendelijk als in Frankrijk. Dankzij de kerncentrales.

Maar zelfs Frankrijk wil van de kerncentrales af. Macrons voorganger Hollande heeft bij wet bepaald dat het aandeel in 2025 maximaal nog 50 procent mag zijn. Macron heeft die datum al verschoven naar 2035.

Het land is zeer geschikt voor windenergie, en het aandeel wind groeit ook al jarenlang gestaag, elk jaar een gigawatt aan vermogen erbij. Wind en zon moeten het langzaam verdwijnen van kerncentrales opvangen, én de bijna vijf miljoen elektrische auto’s opladen die er in 2028 moeten rijden. Hernieuwbare energie, nu nog goed voor 20 procent van de stroom, moet in 2030 al 40 procent leveren.

België: hoezo klimaatbeleid?

Het is niet voor niets dat Belgische scholieren staken voor klimaatbeleid. Als er één land is met onduidelijk klimaatbeleid, dan is dat België.

Kenmerkend is de grote afhankelijkheid van kernenergie, goed voor de helft van de stroom. Al sinds 2003 geldt in België een wet die bepaalt dat de centrales dicht moeten, maar die wet verandert regelmatig. Volgens de laatste stand van zaken is 2025 de einddatum.

Je zou denken: een betere impuls om te investeren in al wat stroom oplevert is niet denkbaar. Immers: de helft van de stroomvoorziening valt weg. Maar het tegendeel gebeurt. Niemand investeert. En dat komt doordat dezelfde wet die de sluiting van de centrales aankondigt, ook bepaalt dat het niet gebeurt als dat een tekort aan stroom oplevert.

De wet zou duidelijkheid moeten brengen, maar onduidelijker dan dit is bijna niet denkbaar. De Belgische stroomvoorziening kraakt en piept. De Belgen vragen zich niet zozeer af of ze hun klimaatdoelen halen, maar of eind 2025 de lamp nog aangaat. Deze winter lagen de twee grote kerncentrales er tegelijk uit voor onderhoud, en slechts met noodmaatregelen lukte het de stroomvoorziening te redden. Zelfs het charteren van een drijvende kerncentrale werd overwogen.

Je zou denken dat België, net als Nederland, veel stroom van wind op zee zou kunnen oogsten, maar de Belgen zijn niet half zo gezegend als de Nederlanders. Hun stuk Noordzee is veel kleiner, veel drukker bevaren, veel dieper. En wat betreft wind op land: daar gaan de Waalse en de Vlaamse regering over, niet de Belgische.

Verenigd Koninkrijk: CO2-heffing

Met Groot-Brittannië verliest de Europese Unie binnenkort een klimaattopper. Zo was het in 2008 een van de eerste landen met een Klimaatwet. En het besloot ook al in 2014, als een van de eerste in Europa, om een eigen CO2-heffing in te voeren.

Het resultaat daarvan was overweldigend. In enkele jaren verdwenen de kolencentrales, die trouwens vanaf 2025 verboden zijn, van de markt. Gascentrales namen het over, en de uitstoot van broeikasgas halveerde.

Een andere Britse zet om de stroom te ontkolen pakt minder gelukkig uit. De Britten hebben zeven kerncentrales, goed voor 19 procent van de stroom, en mede daardoor al heel lang een betrekkelijk lage CO2-uitstoot. Maar deze centrales moeten (op één na) voor 2030 dicht, en de geplande bouw van zes nieuwe is een drama. De afgelopen jaren haakten vier potentiële bouwers af. Twee weken geleden nog Hitachi, die er twee zou bouwen. Zelfs op de tekentafels rezen de kosten al de pan uit.

Eén nieuwe centrale komt er zeker, maar die is nu al berucht: Hinkley Point C, aan de kust tegenover Cardiff, te bouwen door een combinatie van een Frans (EDF) en een Chinees staatsbedrijf. De stroom hiervan zal minstens 60 procent duurder worden dan bijvoorbeeld windstroom. Te betalen door de belastingbetaler.

Groot-Brittannië is een van de kampioenen in windenergie, waar nu al 18 procent van de stroom uit een molen komt. Voor verwarming zijn ook interessante plannen in de maak. Zo is de stad Leeds van plan om het hele gasnet van de stad om te bouwen voor waterstof. Het is nog maar een plan, maar het biedt veel perspectief.

Europese scholieren ‘spijbelen’ voor het klimaat. Wiens idee was de actie? En hoeveel scholieren vinden het klimaat interessant genoeg om school voor te missen? Lees in deze artikelen meer over de ‘klimaatspijbelaars’. 

Scholieren liggen nu ook weer niet wakker van het klimaat, leert een rondgang in Overveen en Haarlem. ‘Ons leven zal anders zijn dan dat van onze ouders, maar niet slechter.

In België gingen vorige maand tienduizenden scholieren de straat op. Bewust niet in het weekend - ze spijbelen, om milieumaatregelen te eisen. ‘Burgerlijke ongehoorzaamheid lijkt de enige manier om met politici in gesprek te komen.’

Haar eerste doodsbedreiging heeft ze al binnen. Maar Anuna de Wever (17) krijgt ook ‘superveel’ positieve reacties op de spijbelacties voor het klimaat die ze in Brussel organiseert. ‘Ik denk dat veel jongeren al milieubewust proberen te leven.’


Margriet Oostveen bezocht de koppigste klimaatspijbelaar van Nederland - de tienjarige Lilly Platt. Maar dat woord vindt Platt zelf niet passen - spijbelen doe je namelijk voor je plezier en demonstreren voor het klimaat is een serieuze zaak.

Duitsland: knopen hakken

Toen in maart 2011 in het Japanse Fukushima een kerncentrale door een tsunami werd geveld, besloot de regering van Angela Merkel drie dagen later dat alle Duitse kerncentrales uiterlijk 2022 dicht moesten. Of dat een wijs besluit was, valt te betwisten, maar in één opzicht was het fantastisch: het schiep in een mum van tijd duidelijkheid voor investeerders.

Na de Atomausstieg is Duitsland nu begonnen zijn Kohlenausstieg voor te bereiden. Een daartoe ingestelde zware commissie zette in acht maanden een eenstemmig advies in elkaar, dat onmiddellijk werd omarmd door het grootste deel van de politiek. Dat schept het vertrouwen dat het besluit ook wordt uitgevoerd, en dus heeft het stroomopwekkende bedrijfsleven in korte tijd duidelijkheid over zijn toekomst. Schluss met de kolen. Opvallend is dat in de opdracht aan de commissie nergens werd gesproken over de kosten. Dat zou in Nederland ondenkbaar zijn.

Nu nog komt 36 procent van de Duitse stroom uit steenkool, en zelfs nog erger: bruinkool. Al die centrales moeten uiterlijk 2038 dicht, en al eind 2022 moeten centrales met een totaal vermogen van 12,5 gigawatt dicht: drie keer zoveel als alle Nederlandse kolencentrales bij elkaar.

De toekomst van de Duitse stroom hangt niet alleen af van wind- en zonneparken. Het is niet voor niets dat Duitsland, ondanks de druk van de Europese Commissie en de woede van de Verenigde Staten, vasthoudt aan de bouw van de gasleiding Nord Stream 2, die waarschijnlijk in november van dit jaar in gebruik genomen gaat worden. Dan is Duitsland weer voor enkele decennia verzekerd van de aanvoer van genoeg Russisch gas.

Het kabinet haalt de klimaatdoelen voor 2020 niet
Drie klimaatdoelen heeft Nederland zichzelf voor het jaar 2020 gesteld. Maar geen van deze doelen wordt volgens de nieuwe PBL-raming gehaald. Wat kán er nog gedaan worden in zo’n korte tijd?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden