ColumnKoen Haegens

Ook al zwijgen de geweren, dit heeft iets weg van een oorlogseconomie

Half november belandde ik, mezelf kerngezond voelend, in het ziekenhuis voor een spoedoperatie. Gescheurde aorta. Op het moment dat ik verdween uit de wereld van de niet-zieke mensen (je beseft pas dat die er is wanneer je aan de zijlijn staat) was de economie booming. Schreeuwende personeelstekorten. Een staatsschuld die onder de 50 procent van het bbp zakte. Aan de horizon rommelden de Amerikaans-Chinese handelsruzie en de Brexit, maar ondanks alles ging de wereldeconomie haar vertrouwde, geglobaliseerde gangetje.

Een kleine vijf maanden later word ik voorzichtig weer de oude, maar om mij heen is alles anders. Op straat klinkt van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat kindergejoel. Er is gehamsterd, en in de blauwe lucht boven mijn huis ontbreekt iets. De witte sporen van vliegtuigen op weg naar Schiphol.

Hoe noem je zo’n economie? Ook al zwijgen de geweren, ook al is er geen volledige werkgelegenheid maar dreigt massawerkloosheid, toch heeft dit iets weg van een oorlogseconomie, concluderen mensen als voormalig IMF-hoofdeconoom Olivier Blanchard. Daarin vindt de ‘allocatie’ – wie maakt wat, hoeveel, voor wie – niet decentraal via een marktmechanisme plaats. Het is de staat die bepaalt.

Hij heeft grote delen plat gelegd van de sectoren die niet van cruciaal belang zijn in de strijd tegen het coronavirus. Ter compensatie zetten rijke landen als Nederland de facto een groot deel van de beroepsbevolking op hun loonlijst. Ondertussen dreigde president Trump met een wet uit de Korea-oorlog om General Motors te dwingen beademingsapparatuur te maken.

En net als in oorlogstijd zijn de grenzen terug. Niet wat extra importtarieven of visumeisen, maar echte, harde schotten tussen landen. Het toerisme is ingestort. De ene na de andere overheid overweegt noodlijdende luchtvaartmaatschappijen te nationaliseren. Ineens blijkt het grootkapitaal weer een vaderland te hebben.

Nog een kenmerk van oorlogseconomieën: opportunisme gaat boven liberaal-economische principes. Dat stimuleert de fantasie. ‘Als aan het einde van de oorlog de wetenschappelijke organisatie, gecreëerd om mensen vrij te maken om te vechten en munitie te produceren, was gehandhaafd’, schreef filosoof Bertrand Russell tijdens het Interbellum, ‘en het aantal werkuren teruggebracht tot vier (per dag, red.), dan zou alles in orde zijn geweest.’

Sommige heilige huisjes sneuvelen definitief. Het idee dat economische planning altijd en overal tot rampen leidt, viel na het Amerikaanse en Britse succes in de Tweede Wereldoorlog moeilijk vol te houden. En de vrouwen die de fabrieken en kantoren draaiende hielden, lieten zich niet zomaar terug naar het aanrecht jagen.

Dat maakt nieuwsgierig naar de afloop van deze crisis. Het roer drastisch omgooien om het klimaat te redden, inclusief Schiphol op slot? Het blijkt plotseling te kunnen. Maar dat geldt ook voor het massaal inleveren van privacy. Of het einde van de globalisering en de wereldhandel zoals wij die kennen. Op dit moment zie ik slechts één zekerheid: die tijd van voor mijn operatie komt nooit meer terug.

IMF somber: crisis grootste sinds jaren dertig
De wereld gaat de grootste crisis sinds de Grote Depressie in de jaren dertig van de vorige eeuw beleven, zo heeft het Internationaal Monetair Fonds (IMF) dinsdag gezegd in zijn economische voorspelling. 

Europese solidariteit in de coronastrijd, met de rug tegen de muur
Onder zware druk van de beeldvorming kwam er donderdag dan toch nog een miljardenhulppakket om de coronanood te lenigen. Maar hoe terecht is het zuidelijke verwijt van noordelijke ‘vrekkigheid’?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden