Ontkoppelen, doorschakelen, gasgeven: een nieuwe verzorgingsstaat

Werd tijdens de informatie tussen CDA en PvdA al voorzichtig gesproken over het 'ontkoppelen' van loonstijging en uitkeringshoogte, nu het CDA de sociaal-democraten heeft ingeruild voor de liberalen zal het wel een feit worden: de inkomensdaling van mensen die op een uitkering raken aangewezen zal toenemen en - omgekeerd -...

Ontkoppeling kent een keiharde economische logica. Hoe hoger de uitkeringen als percentage van de lonen, des te aantrekkelijker het is om (een tijdje) van die uitkeringen gebruik te maken. Het is het aloude verhaal over financiële prikkels. Relatieve achteruitgang van uitkeringen leidt dus effectief tot een groter arbeidsaanbod, met een lager werkloosheidspercentage als resultaat. Hierdoor blijven werkloosheidspremies laag; de lege schatkist wordt gevuld met extra belastinginkomsten.

Sinds 1994 voerden de kabinetten-Kok terzake een dubbelhartig beleid. De replacement rate voor bruto inkomens, de bruto uitkering als percentage van het bruto loon, daalde gestaag. In 1994 verving de uitkering nog bijna 58 procent van het loon; vorig jaar was dit nog maar 54,5 procent. Noem het bruto soberheid. Netto was de schade veel kleiner. Sterker nog: door een reeks fiscale maatregelen steeg de koopkracht van minimumuitkeringsgerechtigden vaak sterker dan die van mensen met een baan.

Is hiermee enerzijds maar gezegd dat ontkoppeling nog niet betekent dat uitkeringsgerechtigden er netto sterker op achteruitgaan dan mensen met een baan , anderzijds blijkt uit zulke cijfers ook hoe karig de sociale zekerheid is geworden. Want ik weet niet hoe u er voorstaat, maar als ik vanaf morgen nog maar 54,5 procent van mijn huidige bruto loon zou krijgen, zouden we thuis toch even crisisberaad moeten houden. En daarbij zouden gekweekte reserves en het aantal extra gewerkte uren belangrijker zijn dan de inkomstenstroom van de sociale zekerheid.

In de toegenomen irrelevantie van de sociale zekerheid voor de middenklasse - veroorzaakt door verlaging van uitkeringsniveau's én de onstuitbare opkomst van de tweeverdieners - schuilt op lange termijn gevaar. Er komt een moment waarop de middenklasse weigert nog langer mee te betalen aan een systeem waarvan ze wel veel lasten draagt, maar nauwelijks lusten geniet. De geslonken maar nog altijd omvangrijke groep voor wie de sociale zekerheid van levensbelang is, zal daarvan slachtoffer zijn.

Ik bedoel: ontkoppelen is niet erg, als er maar wordt doorgeschakeld en daarna wordt gasgegeven.

Hoe die sociale zekerheid er precies moet uitzien weet ik niet, maar hardop nadenkend is het steekwoord 'individuele fondsvorming'. Je zou alle sociale zekerheidsregelingen op één hoop willen gooien - werkloosheid, arbeidsongeschiktheid, restanten ziektewet, de laatste restanten vut, de ouderdomsregeling AOW en het (pre)pensioen. Alles bij elkaar is dat natuurlijk niets anders dan een inkomensverzekering, waarvan alleen de oorzaak van het aanspreken van die verzekering verschilt: ziekte, werkloosheid of ouderdom. Je kunt dat nog verder optuigen, in een levensloopregeling en ook door ook inkomensderving mee te nemen als gevolg van verzorging (van kinderen of ouders) en opleiding.

Zo'n systeem kan niet anders dan individueel zijn. Wie een inkomen geniet, moet daar een deel van sparen; de overheid bepaalt het minimumpercentage. Dat geld wordt bijgeschreven op een individuele sociale zekerheidsrekening. Een deel van deze gedwongen besparing wordt geblokkeerd om een minimumpensioen te garanderen; het andere deel is vrij op te nemen - zonder beperkende voorwaarden. Wie werkloos wordt, kan zijn eigen reserves opnemen of trekken op zijn sociale zekerheidsrekening. Wie op kosten van zijn sociale zekerheid een jaar wil vrijbuiteren gaat zijn eigen goddelijke gang - vermoedelijk ten koste van zijn eigen pensioen. U begrijpt het idee: zelf keuzes maken over eigen geld zonder hinderlijke tussenkomst van sociale zekerheidsbureaucraten.

Ik zie twee grote bezwaren. Het eerste is: wat te doen als de rekening leeg is en er geen inkomsten zijn? Dit kan ondervangen worden door - net als Tony Blair in Groot-Brittannië - voor elke pasgeboren baby een startkapitaal vast te zetten. Iedereen begint daardoor op z'n achttiende dik in de plus. En ten tweede door een onaangenaam sober vangnet te houden: niet toegankelijk voor mensen met vermogen, onbereikbaar voor mensen wier partner een (minimum-)inkomen geniet, en met in principe een dagelijkse sociale dienstplicht als tegenprestatie voor de uitkering.

Het tweede bezwaar schuilt in de solidariteit. Ook dit is oplosbaar, bijvoorbeeld door de stortingen van grootverdieners af te romen en kleinverdieners juist een premie te geven. Geloof me, dat is techniek, daar komen we wel uit.

Denk er maar eens over. We gaan nu vol gas richting afgrond. Daar moeten we niet inkukelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden