InterviewBas Jacobs

‘Ons belastingstelsel is zo rot als een mispel. Arbeid wordt zwaar belast, vermogen wordt ontzien’

Hoogleraar economie en overheidsfinanciën Bas Jacobs.  Beeld Aurélie Geurts
Hoogleraar economie en overheidsfinanciën Bas Jacobs.Beeld Aurélie Geurts

Het Nederlandse belastingstelsel is onrechtvaardig, zegt hoogleraar economie Bas Jacobs. Werken en ondernemen lonen te weinig, een huis hebben loont te veel. Hoe kan dat veranderen?

Wilco Dekker

Het gaat goed met rijk Nederland. Terwijl de onderste helft van de bijna 8 miljoen huishoudens weinig tot geen vermogen heeft of vooral schulden, meldde het CBS recent dat er begin vorig jaar 278 duizend huishoudens waren met minimaal een miljoen euro. Dat zijn er 24 duizend meer dan begin 2019. De AEX zakte vorige week onder de 800 punten, maar staat nog steeds bijna een kwart hoger dan een jaar geleden. Huizen waren in oktober 18 procent meer waard dan in dezelfde maand in 2020. En de ‘woonkloof’ tussen huizenbezitters (veel vermogen) en huurders (weinig) was begin vorig jaar verder gegroeid, bleek deze week uit cijfers van het CBS.

Dat is prettig voor de bezitters van aandelen en woningen, want koersstijgingen van aandelen en waardestijgingen van woningen worden niet of nauwelijks belast. Dat komt door het belastingstelsel dat twintig jaar geleden door het tweede paarse kabinet werd ingevoerd, met drie boxen en een belasting op het fictieve rendement op vermogensinkomsten; dus niet op de werkelijke inkomsten uit vermogen.

‘Dat fictieve rendement is een fiscaal curiosum. Het bestaat nergens in de westerse wereld’, zegt hoogleraar economie en overheidsfinanciën Bas Jacobs (Erasmus Universiteit Rotterdam). ‘De consensus onder economen is dat werkelijke vermogensinkomsten moeten worden belast, niet de fictieve. Feitelijk hebben we in Box 3 een belasting op vermogen en niet op inkomen uit vermogen. Door dat fictieve rendement moeten spaarders in Box 3 nu over hun potje van tussen de vijftig mille en een ton 0,59 procent vermogensbelasting betalen, terwijl de rente al tijden nul is, of negatief. Geen wonder dat ze allemaal rechtszaken tegen de staat aanspannen.’

‘Mensen met aandelen moeten ook vermogensbelasting betalen, maar het fictieve rendement is maximaal 5,7 procent. Dat kan de koersstijgingen op aandelen op dit moment bij lange na niet bijbenen. De enige plek waar vermogensinkomsten en -winsten wel worden belast, is Box 2. Maar directeuren met een eigen bv, die vaak bij de 1 procent meestvermogenden horen, kunnen met een goede adviseur in die box steeds uitstellen dat ze belasting betalen, terwijl hun vermogen verder aangroeit. Ons belastingstelsel is zo rot als een mispel. Arbeid wordt zwaar belast, winst maken als ondernemer ook, maar de inkomsten uit vermogen worden ontzien.’

Samen met collega-hoogleraar Sijbren Cnossen kwam Jacobs (48) twee jaar geleden met de bundel Ontwerp voor een beter belastingstelsel, om de huidige fouten te corrigeren en het stelsel doelmatiger en rechtvaardiger te maken. ‘Destijds vonden bijna alle hoogleraren fiscale economie en recht de invoering van Box 3 al een slecht idee. Cnossen heeft toentertijd namens hen nog een brief gestuurd naar het parlement om het tegen te houden. Maar het werd zonder veel discussie aangenomen. Ik vind de belasting over fictieve inkomsten nog steeds zo onzinnig, ik kan er niet bij dat we nog steeds ermee zitten. En er is nog steeds geen enkel samenhangend voorstel om er iets aan te doen, met een brede belasting over alle vermogensinkomsten én -winsten.’

Het plan van Jacobs: alle vermogensinkomsten (rente, huur, dividend) en -winsten worden belast met één vlak tarief. Verliezen zijn aftrekbaar. ‘De hoogte van dat tarief is een politieke keuze. Mijn inschatting zou zijn dat het 25 tot 30 procent zou zijn. Maar daar gaat de politiek over, niet ik.’

De Nederlandsche Bank (DNB) kwam een maand geleden met het voorstel dat huiseigenaren boven een bepaalde drempel vermogensbelasting in Box 3 gaan betalen over de netto waarde van hun woning: de WOZ-waarde minus de hypotheekschuld. Dat remt de stijging van de huizenprijzen en kan ingevoerd worden zonder grote gevolgen voor de koopkracht, zo blijkt.

Jacobs: ‘Het grote probleem van de woningmarkt is niet meer zozeer dat het eigen huis gesubsidieerd wordt met de hypotheekrenteaftrek. Het probleem is vooral dat het eigenwoningforfait, dat je bij je inkomen moet optellen omdat je niet hoeft te huren, veel te laag is. Voor huizen tot aan 1,11 miljoen euro gaat de fiscus uit van 0,5 procent van de woningwaarde.

Maar de werkelijke economische huurwaarde wordt voor Nederland geschat op 6 procent. Voor een huis van vijf ton is dat dertigduizend euro, maar de fiscus rekent maar 2.500 euro. Het hebben van een eigen woning is zo, vanuit fiscaal opzicht, een exorbitant privilege. Voor een juiste fiscale behandeling van het eigen huis is het nodig dat het eigenwoningforfait veel hoger wordt, niet dat de renteaftrek wordt afgeschaft.’

Als je een belastingstelsel wilt veranderen, is een kabinetsformatie daar bij uitstek de gelegenheid voor. Er is ook genoeg geld nu om de nadelige effecten te compenseren. Dus dit is het ideale moment voor een hervorming, toch?

‘Absoluut.’

Denkt u dat er wat gaat gebeuren?

‘Ik hoop het. Ik vind het heel moeilijk om in de politieke vissenkom te staren. Wat een enorm probleem is, is wat je zag gebeuren bij het DNB-voorstel. DNB zegt iets waar naar mijn idee alle economen het wel ongeveer mee eens zijn. En dat wordt in onze media binnen de kortste keren opgeklopt, alsof het een volkomen radicaal waanidee is. Het voorstel is een dag nadat het is gelanceerd al zo dood als een pier.

Dit heb ik talloze keren gezien. Dat vind ik buitengewoon moeizaam aan de manier waarop op dit moment politiek wordt bedreven. De alomtegenwoordigheid van de hypes, de hetzes, de hijgerigheid rondom welk voorstel dan ook. DNB doet gewoon zijn werk, suggesties doen voor beter beleid. Natuurlijk moet dit door de politiek worden gewogen, en moeten er misschien aanpassingen worden gedaan. Maar doordat het direct in de hakmolen belandt, wordt er vervolgens niet meer gepraat over de inhoud. Door het huidige klimaat lukt het gewoon niet meer om met elkaar, met verschillende maatschappelijke opvattingen en politieke belangen, tot een gerede afweging te komen over beter beleid. Ieder compromis wordt gezien als gevaar voor verlies van je achterban. Ik word daar weleens moedeloos van.’

Ontbreekt het de politiek aan moed?

‘Het zit veel dieper. De electorale prikkels zijn zo dat herrie maken politiek wordt beloond met meer kiezers. Ook voor media geldt: hypes en hetzes worden beloond, met meer kijkers, lezers en luisteraars, dus meer inkomsten. Combineer die twee en je ziet dat politiek en media in een dodelijke omhelzing zitten, waarin alle inhoudelijke discussie wordt verdrongen en de kwaliteit van onze democratie en media worden uitgehold.’

Misschien is die 60 procent met een eigen woning wel gewoon tevreden en willen die mensen het stelsel houden zoals het is. Niet voor niets is de steun voor Rutte onverminderd groot.

‘De manier waarop u dat zegt, is onderdeel van het probleem. We beschouwen de fiscale behandeling van de eigen woning alleen in termen van winnaars en verliezers. En zonder enige compensatie kan 60 procent inderdaad gaan verliezen als fiscale voordelen worden beperkt, dus het gaat niet gebeuren.

‘Maar het punt is dat we zien dat de woningmarkt niet goed werkt. We zien dat de ongelijkheid toeneemt, via die woningmarkt. We zien dat er een groot aantal maatschappelijke problemen optreedt, waarbij de fiscale behandeling van de eigen woning een belangrijke rol speelt. Nu kun je de hele discussie doodslaan door te zeggen: degenen die profiteren, de 60 procent, zullen de vermindering van subsidies op het eigen huis altijd blokkeren. Maar dan kunnen we nu wel ophouden met te praten over hervormingen.

‘Je kunt ook zeggen: het gaat er niet om de belasting voor deze mensen te verhogen. Je kunt de opbrengsten ook teruggeven. Zet maar met koeienletters boven dit stuk: het is niet mijn bedoeling om de belasting te verhogen, daar ga ik als econoom niet over. Als econoom wil ik gewoon een beter belastingstelsel, tegen de laagste maatschappelijke kosten. Waarbij bepaalde belastingen die schadelijk zijn voor de economie omlaag moeten, zoals die op arbeid en ondernemen, en die minder schadelijk zijn, zoals de eigen woning, omhoog.

‘In een goed werkend economisch systeem moeten huizen niet worden gesubsidieerd, maar belast. Huizen gaan niet de grens over als je ze gaat belasten. Huizen gaan niet minder hard werken, of minder investeren. Dus als econoom wil je de belasting daar neerleggen waar die het minst schade aan de economie oplevert. En hervormingen van het belastingstelsel wil je doorvoeren zonder al te grote inkomenseffecten, zonder dat er grote winnaars of verliezers zijn.’

Hoe veel kan de inkomstenbelasting dalen, als inkomen uit vermogen zwaarder wordt belast?

‘Dat hangt af van de hervorming die je doorvoert. Als je bijvoorbeeld de eigen woning en de pensioenopbouw – die andere grote vermogensvorm die wordt gesubsidieerd – net zo zou belasten als ander vermogen in Box 3, dan kunnen alle tarieven op arbeid met 9 procentpunten omlaag, in alle schijven.

Of je het moet doen, is iets anders. Maar het laat zien hoe enorm kostbaar het is om die fiscale privileges op huizen en pensioenen in stand te houden. En zo lang het debat alleen maar gaat over ‘ja maar, ik verlies mijn renteaftrek’ en niet over ‘je krijgt 9 procent minder belasting op je loonstrookje’, kunnen we hier niet uitkomen. En dat moet wel, want we kunnen niet nog eens twintig jaar doorgaan met dit stelsel. Werken en ondernemen moet lonen, niet rentenieren.’

Wie is Bas Jacobs?

Bas Jacobs (Bolsward, 1973) groeide op in Friesland en studeerde daarna economie aan de Universiteit van Amsterdam. Daar promoveerde hij in 2002 op het proefschrift ‘Public Finance and Human Capital’. Daarna was hij universitair docent aan de universiteiten van Amsterdam en Tilburg en onderzoeker bij het Centraal Planbureau. Sinds 2007 is hij hoogleraar economie en overheidsfinanciën aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Jacobs schrijft ook essays in Vrij Nederland en mengt zich geregeld in het maatschappelijke debat over economische kwesties, zoals ongelijkheid.

Hoe werkt het boxenstelsel?

Sinds 2001 kent het belastingstelsel drie boxen. In Box 1 worden de inkomens uit werk (loon, onderneming, uitkering, overige werkzaamheden) en de eigen woning (via het eigenwoningforfait) bij elkaar opgeteld. Daarvan mogen uitgaven als de hypotheekrente worden afgetrokken. Over het saldo wordt inkomstenbelasting geheven.

In Box 2 wordt in het kapitaalinkomen – dividend en winst op aandelen -- belast van mensen met een eigen bv, zoals de directeur grootaandeelhouder. Deze box kwam vorig jaar onder vuur te liggen nadat ambtenaren van het ministerie van Financiën ontdekten dat er 400 miljard euro vermogen in zat, meer dan twee keer zoveel als het CBS eerder dacht. Dat vermogen zit vooral bij de bovenste 1 procent. Financiën adviseerde maatregelen omdat Box 2 uitnodigt tot belastingontwijking en de ongelijkheid vergroot.

In Box 3 worden de fictieve inkomsten uit sparen en beleggen belast.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden