Onheilsprofeet Wolfgang Streeck voorspelt kapitalistische apocalyps

'Het kapitalisme gaat ten onder aan een overdosis van zichzelf'

De elite prijst hem uitvoerig en toch verkondigt Wolfgang Streeck haar spoedige einde - plus dat van de rest van de wereld zoals wij die kennen.

Onheilsprofeet Wolfgang Streeck, socioloog en emeritus directeur van het Max Planck Instituut in Keulen. Beeld Chris Keulen / HH

De Rotterdamse burgervader Zimmerman is een man van zijn tijd. Hij mag dan een liberaal in hart en nieren zijn, hij is er net als vele anderen van overtuigd dat die geliefde wereld op haar laatste benen loopt. Laat de onvermijdelijke omwenteling dan in elk geval ordentelijk plaatsvinden, moet hij gedacht hebben.

Zimmerman roept twee vakbondsleiders bij zich en verzoekt ze vriendelijk de watervoorziening, elektriciteitscentrale en gasfabriek te ontzien. En of ze vooral de 'orde en regelmaat' willen bewaren. Hij overhandigt ze op 9 november 1918, op het moment dat de Duitse revolutie dreigt over te slaan naar Nederland, nog net niet de sleutel van de stad.

Anno 2017 hinkt het kapitalisme opnieuw op zijn laatste benen, betoogt Wolfgang Streeck. Maar, benadrukt hij in een restaurant met uitzicht op het Rotterdamse Museumpark, de huidige situatie is radicaal anders. 'Vroeger stelden vriend en vijand zich het einde van het kapitalisme precies zo voor. Er is een tegenmacht, die wordt steeds sterker, en op een dag zegt die beweging: nu is het klaar. Tijd voor socialisme. Het kenmerkende voor onze tijd is juist dat zo'n georganiseerde tegenmacht er niet is. Er is geen alternatief.'

En juist daarom zal het kapitalisme volgens hem spoedig ten onder gaan.

Op uitnodiging van het Erasmus Institute for Public Knowledge bezoekt de prominente Duitse socioloog en emeritus directeur van het Max Planck Instituut in Keulen de stad waarover burgemeester Zimmerman ooit de scepter zwaaide. Net als 99 jaar geleden ontbreekt het de elite aan enig zelfvertrouwen.

Het geloof in de eigen toekomst is ver te zoeken onder de rijken en machtigen van deze aarde. Van de topontmoetingen van de G20 tot het World Economic Forum in Davos, overal domineren de zorgen over de populistische uitdaging de gesprekken. De vrijhandel, globalisering - alles waarin de liberale klasse de afgelopen decennia heilig geloofd heeft, ligt onder vuur.

Een teken aan de wand is de lof die Wolfgang Streeck kreeg toegezwaaid in het huisorgaan van het Angelsaksische kapitalisme, de Financial Times. Zijn essaybundel met de veelzeggende titel How will Capitalism End? werd onder de beste boeken van 2016 geschaard. 'Beschouw dit als een waarschuwing, geen profetie', drukte de krant haar lezers op het hart.

U vraagt zich in uw boek niet af of, maar hoe het kapitalisme zal eindigen. Met alle respect, maar waar ziet u in vredesnaam aanwijzingen voor die nakende implosie?

Streeck: 'Overal! Het kapitalisme is een systeem dat voortdurend moet uitbreiden. Daarvoor heeft het sterke staten nodig. Die geschiedenis begint met de stadstaat Genua. Dan breekt in de zestiende, zeventiende eeuw het tijdperk van Nederland aan, gevolgd door Groot-Brittannië en tenslotte Amerika.

Die staten hadden allemaal twee functies. Naar buiten toe moesten ze een wereldrijk organiseren. Dat diende steeds verder te groeien - niet voor niets hadden al deze landen een sterke vloot. Naar binnen toe dienden ze hun samenleving zodanig te pacificeren dat het kapitalisme daar ook in de diepte kon doordringen, tot in de sociale structuren.'

En daar loopt het in onze tijd spaak?

'De globalisering stuit op massale tegenstand. Le Pen, Trump, Wilders: overal zien we nieuwe partijen die politieke systemen onbestuurbaar maken. Jullie weten in Nederland niet eens of je straks na de verkiezingen in maart nog een functionerende coalitie kunt vormen! Ondertussen brandt het aan de randen van de westerse wereld. Het aantal failed states neemt schrikbarend toe, net als de vluchtelingenstromen.

Er is geen mondiale supermacht meer die dat kan managen. Ja, je hebt Amerika en China. Maar dat heeft meer weg van de situatie aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Twee potentiële wereldleiders die vechten om de heerschappij. Op dit moment zakt Amerika weg, terwijl China machtiger wordt. Daarom slaat Trump de handen ineen met de Russen. Om een blok te vormen tegenover het opklimmende China.'

Begrijp hem goed: Wolfgang Streeck is niet het type dat bij al deze rampspoed staat te juichen. Met zijn brave snor, bril en huisvadertrui heeft hij niks weg van een revolutionair. Dat is hij ook niet. In een eerder interview noemde de socioloog zichzelf een 'teleurgestelde sociaal-democraat'. Pas in de nadagen van zijn carrière is hij geradicaliseerd. Of beter: de wereld om hem heen radicaliseerde. Streeck is dezelfde gebleven. Vol bittere woede over de groeiende ongelijkheid, de arrogantie van de macht en de ondermijning van de democratie die hij waarneemt.

Hoe het zo ver heeft kunnen komen, onderzoekt hij in zijn boek Gekochte tijd. De uitgestelde crisis van het democratisch kapitalisme. In die indrukwekkende analyse vallen alle stukjes op hun plaats. Ons economische systeem, betoogt Streeck, verkeert eigenlijk al sinds de jaren zeventig in crisis. Omdat het simpelweg onmogelijk blijkt de winsten van de 1 procent op te voeren, en tegelijkertijd ook de welvaart van de 99 procent te doen groeien. Onder de streep moet er iemand de rekening betalen.

De afgelopen decennia is dat sluimerende sociale conflict afgekocht met telkens weer nieuwe monetaire noodverbanden. Van de zeer hoge inflatie in de jaren zeventig, die werknemers het onterechte gevoel gaf dat hun lonen bleven stijgen, naar de snel oplopende staatsschulden in de jaren tachtig. Daarna volgde in de jaren negentig de groei van het private krediet: hypotheken en creditcards.

Met de crisis van 2008 bleek ook dat medicijn uitgewerkt. Wat rest zijn de centrale banken. Hun geldinjecties - door Streeck 'financiële doping' genoemd - houden de patiënt nu al meerdere jaren op de been. Maar iedereen weet: je kunt niet eeuwig doorgaan met maandelijks tientallen miljarden euro's in het financiële systeem pompen.

Er wordt tijd gekocht. U zegt: tevergeefs. Maar het kapitalisme wordt al sinds Karl Marx om de haverklap dood verklaard. Telkens weer blijken de critici de veerkracht en inventiviteit van dit systeem te onderschatten.

'Maar dat betekent niet dat ze helemaal fout zaten. Onze economie ís ook van meet af aan een hoogst breekbaar systeem geweest. De vraag is waarom het anders liep. Waarom is het kapitalisme niet verdwenen? Ik zeg: omdat er een tegenbeweging was die het stabiliseerde. Die het kapitalisme dwong om te veranderen. Neem de Grote Depressie van de jaren dertig. Het keynesiaanse alternatief zorgde dat de financiële sector aan banden gelegd en een welvaartsstaat opgetuigd werd. Waardoor het kapitalisme in de decennia na de oorlog kon floreren.'

De antikapitalisten zijn de redders van het kapitalisme.

'Inderdaad. Maar vandaag de dag is die tegenstand er niet meer. De sociaal-democratie staat er hoogst beroerd voor, net als de meeste andere linkse bewegingen. Daardoor kan ik mij geen redding van het kapitalisme door het antikapitalisme meer voorstellen. En daarmee wordt het serieuzer bedreigd in haar voortbestaan dan ooit tevoren. Want de crises zijn talrijk. Ik noem het de drie ruiters van de kapitalistische apocalyps: de schuldenberg is enorm, groei en productiviteit stagneren, en de ongelijkheid neemt schrikbarende vormen aan. Het kapitalisme gaat ten onder aan een overdosis van zichzelf.'

Zo lang mensen het accepteren, kan dat toch gewoon zo doorgaan? Kijk naar Trump. Hij vult zijn regering met oud-medewerkers van Goldman Sachs, geeft de banken ruim baan, maar hij komt ermee weg.

'Ik kan mij niet voorstellen dat zo'n kapitalisme, zonder enige sociale legitimiteit, op den duur kan overleven. Aanwijzingen voor een nieuwe, frisse start zie ik evenmin. Vertel me: waar is dit keer de prins op het witte paard die het kapitalisme wakker kan kussen? China? Dat heeft de wereld nog nooit in zijn lange geschiedenis willen besturen. Amerika nog maar eens dan? De schulden rijzen de pan uit. De monetaire orde van de dollar is verleden tijd.

'Weet u, het feit dat het kapitalisme tot nu toe niet is ingestort, betekent niet dat dit niet kan gebeuren. Ik ben in 1946 geboren. Vlak na de grootste existentiële crisis van onze wereld tot nu toe. We hebben de neiging dat te vergeten. Jongere generaties denken al snel dat de orde waarin zij leven, voor altijd en eeuwig zal duren.'

Wat komt er in de plaats van het kapitalisme?

'Niets! We moeten ons instellen op een zeer lange periode van chaos en onzekerheid. Ik noem dat het interregnum. Dat is best lastig om je voor te stellen, zo'n niet-orde. Maar het is wel zoals de zaken er voor staan. De oude orde is dood, maar van de nieuwe is nog geen spoor te bekennen. De crisis is het nieuwe normaal.'

Uw toekomstvisioen klinkt als een Mad Max-film, een dystopische wereld waarin het recht van de sterkste heerst.

'Die film moet ik nog altijd een keer kijken. Maar er is wel een historisch voorbeeld: de val van het West-Romeinse Rijk in de vijfde eeuw. De bestaande geldeconomie en markten verdwenen. Wat overbleef waren kleinere, feodale eenheden. Dat overgangsstadium duurde eeuwen. De gangbare geschiedenis vertelt ons hoe verschrikkelijk dit was voor de rijken. Hun prachtige beschaving werd vernietigd. Maar of de armeren dat ook zo zagen? De slavernij maakte plaats voor de horigheid. Voormalige slaven mochten voortaan trouwen, een gezin stichten, een stuk land om zelf te bewerken.'

Worden we nu toch nog optimistisch?

'Ik durf niet te zeggen wat je precies uit die parallel mag concluderen. De samenleving werd in elk geval minder complex. Dat zou ook in onze tijd geen kwaad kunnen. Wij hebben nu een veel te geglobaliseerde economie. Om de democratie te behouden, hebben we minder globalisering nodig en meer lokale controle.'

Dat pleidooi voor wat de Fransen 'demondialisering' noemen, wordt u niet door iedereen in dank afgenomen. Filosoof Jürgen Habermas beschuldigde u van 'nostalgie', anderen noemen u een nationalist.

'Ach, ik weet wie het zeggen. Ik ben geen nationalist. Maar de opkomst van het rechtspopulisme valt wel te begrijpen. De oude macro-orde van de welvaartsstaat is op haar retour. Wat doen mensen op zoek naar zekerheid en stabiliteit dan? Ze grijpen terug op de micro-orde van de eigen gemeenschap. De middenklassen trekken weg uit de grote, kosmopolitische steden. Daarbuiten bouwen ze vervolgens het soort hechte, nostalgische gemeenschappen die feitelijk helemaal niet zo veel verschillen van migrantenmilieus.'

Stel, we zitten hier over vijf jaar opnieuw. De eurocrisis blijkt onverwachts toch achter de rug, Spanje groeit als een tierelier, zelfs Griekenland heeft de weg naar boven gevonden.

(Streeck schudt mismoedig zijn hoofd) 'Ik geloof er he-le-maal niets van. Stel dat wij in onze tijd een denker van het formaat John Maynard Keynes hadden. Iemand die een wenkend perspectief biedt hoe het kapitalisme te redden. Tot wie zou hij zich met zijn ideeën moeten wenden? Er is geen Roosevelt meer. Natuurlijk, we kunnen niets uitsluiten. Maar ik vermoed een theologische behoefte van uw kant. Als we maar lang genoeg blijven hopen, dan moet er vanzelf wel iets ten goede veranderen - dat idee. U wilt positief nieuws brengen zodat de lezers niet gedeprimeerd het weekeinde in gaan. Maar ik ben hier niet voor het vermaak.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.