Column

Onderwijs is gebaat bij creatieve destructie

Lege winkelstraten? Vrijdag lazen we in onze Volkskrant over internetwinkels die (ook) fysiek gaan opduiken in het straatbeeld, zoals Coolblue en Neckermann. Deze winnaars van het retailspel nemen de plaats in van de verliezers, zoals warenhuis V&D. Wat we hier waarnemen is het zelfreinigende vermogen van de economie, creatieve destructie.

Beeld anp

Dit, is mijn suggestie, is het perspectief van waaruit we het vruchtbaarst kunnen kijken naar de plannen van staatssecretaris Sander Dekker met het basisonderwijs. Die waren donderdag opening krant: School stichten wordt makkelijker. En ook, maar dat paste er niet bij in de kop natuurlijk: scholen gaan eerder dicht.

De overkoepelende noemer is dus 'discipline'. In het markt-deel van de samenleving zorgt concurrentie voor discipline door consumenten. De overheid hoeft zich niet te bekommeren om het beleid, de keuzes, de kwaliteit en de prijsstelling van een warenhuis, want als dat warenhuis (stelselmatig) verkeerd kiest, gaat het vanzelf failliet. Daar zorgen wij, de consumenten, voor. Het enige wat de overheid moet garanderen is dat nieuwe ondernemingen makkelijk kunnen toetreden tot de markt. Gevestigde namen hebben uitdagers nodig, zo blijft iedereen scherp.

In het basisonderwijs - of breder: in de publieke sector - is deze vorm van tucht veel zwakker, of ontbreekt zelfs geheel. Niet de consument stuurt, maar de budgethouder, in laatste instantie de Tweede Kamer. Die bemoeit zich dan ook tot in detail met wat de publieke instelling moet en mag, in welke kwaliteit de diensten moeten worden aangeboden, hoe het personeel moet zijn opgeleid, en welke verantwoording hierover moet worden afgelegd. Omdat de afstand tussen de vergaderzaal in Den Haag en de werkvloer in Hoorn, Appingedam en Middelburg nogal groot is, is dit een even noodzakelijke als inferieure manier van disciplineren.

Het basisonderwijs is een voorbeeld van een gesloten sector. Het stichten van een school is weliswaar een recht, maar door allerlei aanpalende regels moet een schoolstichter per locatie over engelengeduld beschikken. Scholen mogen ook jaren ondermaats presteren (naar het oordeel van de Onderwijsinspectie) voor iemand de stekker eruit trekt. Consumenten - in dit geval leerlingen en ouders - disciplineren scholen maar een beetje, want nabijheid is een kernkwaliteit van een basisschool. Dat 20 kilometer verderop een veel betere school staat, is voor ouders in praktische zin irrelevant.

Makkelijker kunnen toetreden tot de sector en eerder slechte scholen sluiten zijn dus manieren van de staatssecretaris om andere discipline in het onderwijs te krijgen. Hoog tijd.

Een interessante variant hiervan is de landelijke 'franchise-formule' of 'keten'. In het basisonderwijs bestaat nu een aantal grote regionale spelers, besturen met tien of meer scholen. Die hebben regionale marktmacht. Ook zijn er nog veel 'eenpitters'. Maar een landelijke 'keten' kan tot nu toe niet van de grond komen, wegens gebrek aan toetredingsmogelijkheden.

Stel, we richten tweehonderd scholen op, verspreid door het land, en die werken allemaal volgens een vaste formule. Wat een walhalla zou dat kunnen zijn. Er zou geld zijn om die formule goed uit te denken en steeds te verbeteren. Er zou één landelijk trainingscentrum kunnen zijn voor al onze medewerkers. We zouden (wetenschappelijk) kunnen experimenteren met controlegroepen en zo kunnen leren. We zouden schaalvoordelen kunnen benutten bij de inkoop van leermiddelen, ict, financiën. We zouden docenten, vastgelopen op de ene locatie, ander werk kunnen bieden op een andere. We zouden, kortom, door de schaal voor elke belastingeuro meer kwaliteit kunnen leveren. En het die regionale machtsspelers en eenpitters dus goed moeilijk kunnen maken, disciplineren.

In de krant van vrijdag stond een zurige analyse van Dekkers plannen die zo'n keten als bedreiging schetste. Er zou eens iemand geld mee willen verdienen! Dat lijkt me punt 86, zoals mijn moeder zaliger placht te zeggen.

Creatieve destructie, dat is precies wat het basisonderwijs nodig heeft.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? frank@argumentenfabriek.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden