Onderzoeksjournalist Oliver Bullough.

interview geldstromen

Oliver Bullough heet u welkom in Geldland: voor al uw stoute en foute kapitaal

Onderzoeksjournalist Oliver Bullough. Beeld Kiki Groot

Schurken verstoppen er hun winsten, miljonairs ontwijken er de fiscus. Onderzoeksjournalist Oliver Bullough wijst de weg naar het magische Geldland waar alles mag, behalve ethische vragen stellen. ‘Jullie zitten als Nederland redelijk hoog in de voedselketen.’ 

Zonder het te beseffen hebben we allemaal weleens oog in oog gestaan met Geldland. Het kan het Amsterdamse grachtenpand zijn met een dozijn naambordjes van onbekende bedrijven naast de deurbel. Of de superjachten van minstens 30 meter, waarmee Nederlandse werven vorig jaar 1,5 miljard euro verdienden. En wie heeft zich tijdens de Champions League niet vergaapt aan een door een oligarch bij elkaar gekocht voetbalteam?

Oliver Bullough, onderzoeksjournalist voor onder meer The Guardian, in elk geval wel. Maar hij realiseerde zich pas echt waar hij naar keek in 2014, in Oekraïne. Het land was in de greep van revolutie. Terwijl de oude orde afbrokkelde, ontdekte Bullough, jarenlang correspondent in de voormalige Sovjet-Unie, een nieuwe hobby. Hij schiep er genoegen in de privépaleisjes van corrupte oude machthebbers te bezichtigen. Zoals het jachtslot van oud-president Janoekovitsj, in de bossen buiten Kiev. Voorzien van een eigen haven, zwembad en negen televisies. Maar het vreemdst was de juridische inrichting. Het huis lag overduidelijk in Oekraïne, maar het eigendom bleek heel ergens anders geregistreerd: in Londen.

Dát is Geldland. Of Moneyland, zoals de titel van het spectaculaire boek luidt waarmee Oliver Bullough nu succes oogst. ‘We zijn gewend aan staten met nationale grenzen. Geldland is anders’, vertelt de jonge, door en door beleefde Brit op het kantoor van zijn Nederlandse uitgever in Amsterdam. De dag ervoor heeft hij bij Buitenhof zijn verhaal gedaan. Vanavond spreekt hij op uitnodiging van debatcentrum De Dépendance in Rotterdam. ‘Ik ben er nog steeds niet uit of Geldland nou ergens boven ons hangt, of onder de grond zit. Denk aan een parallelle maatschappij. Net als in Rusland onder de tsaren. De horigen waren gebonden aan één plek. Voor de aristocratie betekenden grenzen niets. Ze spraken Frans, brachten hun zomers door in Duitsland en hun winters in Italië. Naar die situatie van gescheiden werelden keren we terug.’

Is Geldland ontsponnen aan het brein van een kwade genius?

‘Van wat ik gezien heb van ambtenaren en politici is geen van hen slim genoeg om dit systeem uit te vinden. Ik denk dat Geldland altijd al ergens op ons lag te wachten. Het is ontdekt door Londense bankiers die na de Tweede Wereldoorlog op zoek waren naar een nieuw verdienmodel. Eerst diende het om stout geld te verstoppen: goed verdienende Europeanen die de fiscus wilden ontlopen. Daarna kwam het foute geld van de echte schurken. Er zijn schattingen dat jaarlijks een biljoen dollar gestolen wordt op de wereld. En dan tel ik de multinationals en miljardairs die zo min mogelijk belasting willen betalen niet eens mee. Al dat kapitaal is op zoek naar een veilige bestemming.’

Nederland heeft de Zuidas. Waar staat dat ergens op de kaart van Geldland?

‘Er zijn landen waar het geld vandaan komt, zoals China of Rusland. En je hebt jurisdicties waar het uiteindelijk belandt – vooral de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk. Daartussenin zit een enorm netwerk waar het geld doorheen stroomt. Sommige onderdelen hiervan hebben een slechte reputatie, zoals het belastingparadijs Nevis. Nederland behoort met haar brievenbusmaatschappijen tot de meer respectabele plekken binnen Geldland.’

Grijnzend: ‘Jullie zitten dus redelijk hoog in de voedselketen. Zeg maar Atlético Madrid. Nee, geen Real. Een van de redenen daarvoor zijn jullie belastingtarieven. Het is niet heel erg aantrekkelijk voor een oligarch om in Amsterdam te leven.’

Nederland staat in de top 10 van minst corrupte landen ter wereld. Over elk verkeerd gedeclareerd bonnetje van een bestuurder wordt gesteggeld. Besteden we onze corruptie uit aan het buitenland?

‘Als onze politici zich misdragen, zien we dat. Maar in Maleisië? Dat ligt zo ver weg! Geldland schept een enorme fysieke afstand tussen de profiteurs en de slachtoffers. De miljoenen die in Oekraïne gestolen worden, zitten veilig in Londen of Zwitserland. Maar in Oekraïne wacht een kind met kanker tevergeefs op medicijnen, omdat corrupte functionarissen het zorgbudget hebben geplunderd.’

Het lijkt wel alsof al dat criminele geld uit Oost-Europa komt.

‘Dat is een misverstand. Kijk, je hebt plekken als Equatoriaal-Guinea of Somalië. Die zijn zó corrupt en gevaarlijk dat niemand er zaken kan doen. Aan de andere kant van het spectrum staat bijvoorbeeld Noorwegen. Daar tussenin zitten de landen die corrupt genoeg zijn om interessant onderzoek te doen als journalist, maar niet zó erg dat je direct vermoord wordt. Dat geldt voor Nigeria, maar ook voor Oekraïne en Rusland. Die krijgen hierdoor bovenmatig veel aandacht. Uit China komt veel meer fout geld, maar daar kan ik met geen mogelijkheid mijn werk doen.’

Uw boek begint met ING. Via een rekening van een bedrijf bij die bank ontving de Oezbeekse presidentsdochter smeergeld. Hoe belangrijk zijn banken voor Geldland?

‘Banken blijven cruciaal om grote hoeveelheden geld te verplaatsen. Het kan ook zonder, met contanten, goud of bitcoins. Maar dat levert een hoop gedoe op. Anders dan vroeger is een bank niet meer genoeg om geld weg te sluizen. Neem het witwasschandaal rond Danske Bank. De miljarden kwamen uit Rusland, de bankrekening zat in Estland bij een Deense bank, terwijl de bedrijfsstructuren grotendeels in het Verenigd Koninkrijk waren gevestigd. Dat zijn al vier verschillende jurisdicties. Ziedaar het ideaal van Geldland. Je mixt de meest gunstige regels van uiteenlopende landen. Dat maakt het zo ontzettend moeilijk te bestrijden. Geen belastingdienst of toezichthouder heeft het overzicht.’

U pleit voor meer transparantie. Gaat dat werkelijk het verschil maken?

‘Bedenk even waar we vandaan komen. Twintig jaar geleden konden bedrijven in veel Europese landen hun steekpenningen nog keurig van de belasting aftrekken. Maar het klopt dat transparantie alleen niet genoeg is. Het gaat ook om handhaving. Wat dat betreft krijgen politie en justitie nog altijd onvoldoende middelen. We laten een groot deel van de controles op crimineel geld en witwassen uitvoeren door de banken. Terwijl het gewoon niet in hun commerciële belang is om dat écht goed te doen.’

De Duitse minister van financiën Peer Steinbrück dreigde het Zwitserse bankenparadijs ooit met zweep en cavalerie. Waarom eigenlijk ook niet?

‘Veel van de traditionele belastingparadijzen, zoals Jersey, de Maagdeneilanden of Gibraltar, zijn zich onder zware druk van buitenaf beter gaan gedragen. Maar het probleem op dit moment is dat het grootste belastingparadijs de Verenigde Staten zijn. Het geld gaat naar South Dakota, Nevada, Florida. De regering-Trump lijkt het prima te vinden. Wat wil je tegen zo’n machtig land doen? ‘

U kent Geldland inmiddels op uw duimpje. Ooit over gedacht om over te lopen en consultant te worden?

Hard lachend: ‘Ik was gisteren op een school. Achter in de klas zat een grote jongen de hele les demonstratief met zijn handen over elkaar. Uiteindelijk nam hij het woord. ‘Als je dit allemaal weet’, zei hij, ‘waarom doe je het dan niet gewoon zelf?’ Tja, goede vraag! Ik ben gewoon niet zo geïnteresseerd in geld. Althans niet op die manier.’

Maar als ik nu 10 miljoen euro zou geven, en we willen het verstoppen, hoe zou u dat dan aanpakken?

‘Tja… ik zou het gewoon saai en simpel houden. Een bankrekening op Cyprus. Op naam van een Britse lege vennootschap, die weer eigendom is van bedrijven op de Seychellen.’

Is het zo eenvoudig?

‘Ja! Vergelijk Geldland met een supermarkt. Vroeger moest je met de boodschappen langs een caissière. Nu laten ze ons zelf scannen. Wetenschappers hebben onderzocht wat dat betekent voor de diefstal in een supermarkt. Die steeg meer dan 100 procent! Door stelen zo eenvoudig te maken, creëren we een geheel nieuwe groep gelegenheidscriminelen. Dat is wat Geldland is. Een supermarkt waar elke rijkaard veel te makkelijk naar buiten kan lopen met zijn boodschappen, zonder te betalen.’

Wie is Oliver Bullough?

1977: geboren in Wales

1999: naar Rusland, werkt eerst voor lokale kranten, daarna Reuters

2010-2013: Boeken, Let Our Fame Be Great, over bewoners Kaukasus en The Last Man in Russia

2018: Moneyland

Oliver Bullough woont samen en heeft 2 kinderen

Sheila Sitalsing over Moneyland
Moneyland is de jaloersmakend briljante metafoor die Bullough bedacht voor bezittingen die ergens en tegelijk nergens zijn, schreef columnist Sheila Sitalsing eerder deze week al.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.