Olie maakt Kazachstan tot groeiwonder

Kazachstan, waar zondag verkiezingen worden gehouden, floreert dankzij de olie. De omstreden president Nazarbajev verwelkomt multionationals, maar op het platteland heerst nog grote armoede....

Door Corine de Vries

Onder een felgeel Liptonicetea-scherm op een terras aan de wandelpromenade van Almaty zitten gemengde groepjes jes Kazachse en Russische jongeren jongevrolijk te kletsen. In hippe kleding en met de nieuwste modellen mobiele telefoons om hun nek drinken ze met een rietje uit een halveliterglas Tjan Sjan, bier dat door Heineken lokaal wordt gebrouwen.

De olierijkdom van de Centraal-Aziatische republiek Kazachstan is in de voormalige hoofdstad Almaty – vroeger Alma Ata geheten – overal zichtbaar. De afgelopen jaren is in dit financiële en culturele centrum van het land een welvarende middenklasse ontstaan. Terrassen zitten zelfs op maandag vol, restaurants en chique winkels domineren de straten vol westerse auto's. In het centrum is een kopie van de Eiffeltoren gebouwd. Hoewel een klein broertje van het Parijse exemplaar, vormt het gevaarte een treffend symbool voor de westerse invloed waar Kazachstan graag mee pronkt.

'Niet alleen de stad, ook de mentaliteit van de inwoners is veranderd', zegt Aidos, een jonge verkoper van dure mannenpakken in het luxe winkelcentrum achter de Eiffeltoren. 'De Kazachse zakenman die hier zijn pakken koopt, is allang geen sovjetman meer. Die zag er niet uit en kocht nooit parfum of zeep. De moderne man realiseert zich dat een chique pak niks doet als je naar zweet stinkt.'

Tien kilometer buiten Almaty, aan de rand van het dorp Sjanirak, vult de 22-jarige Jerbol een gebutste melkbus met bruin water uit een riviertje. 'Dit is ons drinkwater', zegt hij. Hij zet zijn rieten cowboyhoed even af om het zweet uit zijn ogen te vegen, waarna hij de bus op een gammele aanhanger achter een tractor zet. 'Het water dat uit de dorpspomp komt is zwart. Dit water is niet slecht, het komt uit de bergen.'

Jerbol komt uit de stad Taldikorgan, 250 kilometer ten noorden van Almaty, waar 'bijna iedereen werkloos is'. Samen met zijn broer kwam hij vorig jaar naar Almaty, op zoek naar werk. Ze huren een kamer in een lemen huis op de heuvel boven het riviertje. 'We hoopten geld te kunnen verdienen om onze familie te ondersteunen. Maar ook hier is weinig werk. We verdienen af en toe iets op de markt.'

Marat Noersoelbalijev, eigenaar van een transportbedrijfje in Almaty, lacht als hij over Jerbols problemen hoort. 'In de grote steden is werk te over, alleen nietsnutten zijn werkloos. Helaas hebben wij er daar veel van in Kazachstan. Het leven is zwaar, maar wordt langzaam beter. Je ziet nu ook de middelgrote en kleine bedrijven groeien.' Noersoelbalijev heeft net een huis gekocht. Zijn vrouw hoeft niet te werken. 'En zo hoort het ook. Zij voedt onze drie kinderen op.'

Kazachstan heeft een van de snelst groeiende economieën ter wereld: sinds 1999 bedraagt de groei jaarlijks 9 procent. Die opkomende rijkdom is vooral te danken aan de vele liters olie. Kazachstan is één van de weinige landen waar nog grote onontgonnen olievelden liggen. Vandaar dat bedrijven als Shell, Exxon en BP in Kazachstan zijn neergestreken. Zij ontwikkelen nu een groot veld, Kasjagan in de Kaspische Zee. Rond 2015 wil Kazachstan zijn oliewinning minstens verdrievoudigen, zodat bijna 4 procent van de wereldwijde vraag hier vandaan komt. Om alle olie te vervoeren is Kazachstan begonnen aan de bouw van twee cruciale pijpleidingen, een naar Europa en een naar China.

De grondstoffenrijkdom maakt Kazachstan tot een magneet voor buitenlandse bedrijven, die alleen in 2003 al naar schatting 1,7 miljard euro investeerden. Op het beleid van president Noersoeltan Nazarbajev is weliswaar veel aan te merken: zijn familie werkt in de machtigste functies, hij controleert het justitieel apparaat, oppositie en media worden onderdrukt en de corruptie is wijdverbreid tot in de hoogste kringen. Toch is Kazachstan de grote uitzondering in de regio. In de overige Centraal-Aziatische staten overheersen stagnatie, repressie en armoede.

'Het is vooral te danken aan het hervormingsgezinde beleid van Nazarbajev dat de economie van Kazachstan zo blijft groeien', meent de Zwitser Martin Ferstl, de baas van Shell in Centraal-Azië, die al jaren in Almaty woont. Nazarbajev opende begin jaren negentig de grenzen voor buitenlandse investeerders. Onder gunstige voorwaarden mochten zij het land helpen bij de ontwikkeling van de grondstoffenproductie. Daarnaast heeft Kazachstan betrouwbare financiële instellingen, in tegenstelling tot de buurlanden als Rusland. In navolging van Noorwegen is in 2000 – ter voorkoming van de Dutch disease – een nationaal fonds gevormd waarin oliewinsten opzij worden gezet voor moeilijker tijden en voor toekomstige generaties. De waarde van die reservepot is nu al bijna vier miljard dollar. Ook op andere terreinen, zoals belastingen, pensioenen en hypotheken, is de economie hervormd.

Toch is de kloof tussen arm en rijk de afgelopen jaren alleen maar groter geworden. Mannen sterven gemiddeld ruim voor hun zestigste levensjaar. Op het platteland zijn onderwijs, medische zorg en infrastructuur schrikbarend achteruit gegaan. Water en stroom zijn lang niet overal vanzelfsprekend.

In de sovjettijd was landbouw Kazachstans voornaamste inkomstenbron. Het land was verdeeld over duizenden collectieve boerderijen. Toen de Sovjet-Unie uiteenviel, stortte dat systeem van sovchozen en kolchozen in. Grote machines en veestapels werden verkocht of verdwenen, landbouwgronden verwilderden en de werkloosheid groeide.

Volgens Ferstl van Shell is het een kwestie van tijd voordat de economische welvaart ook op het platteland merkbaar zal zijn. 'Nazarbajevs regering investeert de afgelopen vier jaar steeds meer in landbouwontwikkeling, grondhervormingen en onderwijs. Pensioenen zijn verhoogd, salarissen van ambtenaren en rechters eveneens. Er zijn acht stedelijke centra waar de werkgelegenheid toeneemt en die steeds grotere gebieden rondom meetrekken in de groei.'

Een van die stedelijke centra is Astana, de nieuwe hoofdstad van Kazachstan. Hoewel Nazarbajev tot 2013 aan de macht wil blijven, ziet hij deze stad nu al als zijn belangrijkste politieke erfenis. Nog meer dan in Almaty is hier het effect van de economische groei en de oliewelvaart zichtbaar.

Ambtenaren en diplomaten schrokken zich in 1994 rot toen ze hoorden dat dit slaperige provinciestadje de nieuwe hoofdstad van Kazachstan zou worden. Het betekende verhuizen van het aangename, door besneeuwde bergen omringde Almaty naar een winderig steppengebied met strenge winters en hete zomers. Nazarbajev wilde een hoofdstad die centraler en dichterbij Rusland lag. Almaty was bovendien uitgegroeid en ligt een seismisch risicogebied.

Nu, tien jaar later, steken de glimmende wolkenkrabbers hoog uit boven de deprimerende sovjetflats. De regering, ministeries en het parlement zijn al naar Astana verhuisd. Rusland en China openden er ambassades, de Amerikanen hebben er een grote dependance en bouwen aan een ambassade. De stad is één gigantisch bouwterrein. Overal verrijzen moderne hotels, appartementencomplexen en winkelcentra.

'Toen ik voor het eerst hoorde dat dit de hoofdstad zou worden, geloofde ik er niks van', zegt Natalja Nikolajeva, die met haar dochter boodschappen doet. De verkoopster in een kopieermachinewinkel woont haar hele leven al in Astana. 'Dit was een gehucht, vrijwel zonder infrastructuur. Sinds die tijd is de stad alleen maar mooier geworden. Maar voor lokale mensen is er weinig verbeterd. De oudere buurten hebben nog altijd geen water, en boodschappen zijn veel duurder geworden. De nieuwe appartementen zijn voor ons onbetaalbaar. Wij wonen met z'n zessen in een tweekamerappartement.'

Aan de rand van het oude Astana komt een compleet nieuwe politieke wijk. Een honderden meters langgerekt park is al aangelegd in de winderige zandvlakte. Perkjes met vetplantjes en afrikaantjes omringen spuitende fonteinen. Aan de kop van het park staat het toekomstig presidentieel paleis – dat een vage gelijkenis vertoont met de Sint Pieter in Rome – nog in de steigers. Aan weerszijden krioelt het van de arbeiders die werken aan tientallen torenflats, paleizen en villa's. Hier komen de ministeries en de woningen voor diplomaten. Iets verderop verrijst de grootste moskee van Kazachstan, een stralend wit bouwwerk met gouden koepels. Eind dit jaar moet het allemaal klaar zijn. Dan komen in de gebouwen vele duizenden ambtenaren te werken, die allemaal iets te doen moeten krijgen. Dat geeft voorlopig weinig hoop op een vermindering van de door het zakenleven gehate Kazachse bureaucratie.

Midden in het park staat het 105 meter hoge monument, 'de Levensboom van Astana'. Ranke wit metalen armen ondersteunen hoog in de lucht een gouden bol. Vanuit die bol is de nieuwe hoofdstad te bewonderen.

Twee gezette dames laten zich bovenin giechelend fotograferen met hun hand in de gouden handafdruk van Nazarbajev. De etnische Russinnen komen uit de Kazachse stad Pavlodar. 'Ik vind Astana grandioos. Ik ben vervuld van trots en respect', zegt Loedmilla Soechonosova. 'Twee jaar geleden was ik hier ook, ik herken het niet meer terug. Dit wordt een wereldstad, indrukwekkender dan Almaty.'

Volgens Soechonosova, laboratoriumchef in een tractorfabriek, is het leven in Kazachstan verbeterd ten opzichte van de sovjettijd. 'Toen hadden we geen toegang tot de wereldmarkt. Nu komen er in onze fabriek geregeld buitenlandse specialisten. In Pavlodar gaan veel fabrieken weer open die na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie gesloten waren. Het leven is hier beter dan in Rusland, steeds meer Russen die begin jaren negentig Kazachstan verlaten hebben, komen nu terug. Er is veel werk. En als mensen werk hebben, klagen ze niet.'

In Pavlodar, Astana en Almaty mag werk te over zijn, in de havenplaats Aktau aan de Kaspische Zee is de werkloosheid nog torenhoog. Deze afgelegen woestijnstad – in 1963 door de sovjets gebouwd rond een uraniummijn en een kerncentrale – werd zwaar getroffen door het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. De kerncentrale en omliggende fabrieken sloten de deuren, de hoofdzakelijk Russische bevolking trok grotendeels weg. Kazachen uit het woestijngebied betrokken de woningen van de Russen, op zoek naar werk dat er niet was. Vanwege hun lage opleiding zijn ze voor westerse bedrijven niet inzetbaar, zodat die hun vacatures lang niet allemaal kunnen vullen. 'De bevolking is zeldzaam fatalistisch', zegt een westerse expat. 'Mannen sterven voor hun 45ste, aan drank, vervuild drinkwater of verkeersongelukken op de slechte, onverlichte wegen'.

Maar ook Aktau staat op de rand van een betere toekomst. Dé oliestad van Kazachstan is Atyrau, maar omdat de noordelijke Kaspische Zee 's winters dichtvriest, moet de havenplaats Aktau het centrum worden van de offshoreoliewinning. Met de buitenlandse oliemannen komt nieuwe hoop het stadje binnen. Ook hier verrijzen luxe appartementencomplexen, inclusief restaurants, winkels en bowlingbanen. De haven wordt met EU-steun in rap tempo gemoderniseerd, fabrieken gaan weer voorzichtig open en pensioenen zijn verhoogd. In de verwaarloosde jachthaven liggen honderd gloednieuwe bootjes klaar, waarin de jeugd vanaf deze zomer gratis zeilles kan krijgen.

'Drie jaar geleden leek de stad ten dode opgeschreven, nu groeit alles', zegt Anatoli Kresjtopov, manager in de sportclub Arbita, waar Nazarbajev al zeven keer een potje tennis kwam spelen. De Kazachse president heeft aan de kust iets ten noorden van de stad een wanstaltig buitenverblijf met privé-jachthaven laten bouwen. Hoewel hoog ommuurd zijn de groen begraste heuvels en rozenperkjes deels zichtbaar, opmerkelijk in een stad waar door de waterschaarste zelfs de vetplanten verdorren.

Alles hangt af van de oliewinning en vooral de investeerders, zegt journaliste Marina Jablonskaja van de lokale krant Toemba. 'Aktau kan nog twee kanten op. Mijn nachtmerrie is dat investeerders zich laten afschrikken door de corruptie en de bureaucratie, dat alles slechter wordt en dat ik met mijn gezin voor eeuwig veroordeeld zal zijn tot deze vervuilde zandbak. Maar ik krijg steeds meer vertrouwen in mijn positieve droom. Aktau zal veranderen in het Dubai van een rijk en welvarend Kazachstan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden