Of je nu plakplaatjes, geld of seks uitdeelt: voor heel even kan het helpen, maar het effect ebt weg

Foto de Volkskrant

Over de mogelijk perverse werking van de geldbonus als beloningsinstrument werd al getwist toen ik in de wilde jaren negentig van de vorige eeuw stukjes over dingen met geld moest schrijven - meestal waren de bonusontvangers van mening dat bonussen enorm goed waren voor het arbeidsethos en vonden niet-bonusontvangers dat onbewezen quatsch, hetgeen door de bonusontvangers op hun beurt werd afgedaan als vuige jaloezie van mensen die zich geen Rolex konden veroorloven, waarop de niet-bonusontvangers iets terugriepen over inhaligheid en geldzucht - en een kwarteeuw later schaft telecombedrijf T-Mobile de bonus af.

Het Nederlandse personeel, de directie incluis, krijgt voortaan geen prestatiebonus meer, vertelde de T-Mobiledirecteur voor personeelszaken, David Thomas, dinsdag in Het Financieele Dagblad. Variabele, individuele bonussen zijn nergens goed voor, aldus de nieuwste inzichten van de leiding bij T-Mobile, want 'ze werken solistisch gedrag in de hand, creëren scheve gezichten en de resultaten worden er niet of nauwelijks beter van'.

Alleen de verkoopafdelingen worden ontzien: voor vijfhonderd verkopers is de verkoopcommissie een doorslaggevende reden om 's morgens op hun werk te verschijnen. Collectieve variabele bonussen van maximaal 20 procent, voor iedereen wanneer het goed gaat met het hele concern, blijven wel. Zodat T-Mobile straks in slechte tijden geen individuele prestatiebonussen meer hoeft uit te delen omdat één ijverige doorzetter wel al zijn doelstellingen ('targets' zeggen ze liever in de wereld van de bonussen) heeft behaald.

Ik dacht: nu iedereen via de wifi thuis gratis zit te whatsappbellen, verdienen die telecommers misschien niet zo veel meer. Ik dacht: het is misschien gewoon een manier om te snijden in de beloningen zonder het snijden te noemen. Ik dacht: het zal wel goedkoper zijn zo.

Maar dat was te lelijk gedacht, want T-Mobile heeft nobele motieven met de bonusafschaffing die met de kosten niks van doen hebben: een en ander is onderdeel van een gewenste cultuurverandering die collectieve doelen moet bevorderen in plaats van het eigenbelang. Waarmee de aloude theorie dat najagen van het welbegrepen eigenbelang onbedoeld ook het collectieve belang dient, wordt afgezworen.

In de academische wereld heerst al langer consensus dat mensen belonen om ze door een hoepel te laten springen of ander gewenst gedrag te laten vertonen niet lang werkt, en lang niet altijd. Of je nu snoepjes, plakplaatjes, geld of seks uitdeelt: voor heel eventjes kan het helpen, maar op de langere termijn ebt het effect weg. Motivatie moet van binnen komen; gekochte motivatie leidt niet tot duurzaam ander gedrag, en soms tot destructief gedrag.

Vanwege dat laatste zijn bonussen in de financiële wereld inmiddels hier en daar afgebouwd, verlaagd, anders vormgegeven - overigens niet altijd uit intrinsieke motivatie van de bankiers zelf, maar omdat de politiek bonusplafonds heeft ingesteld.

In het jongerenwerk heeft de bonus onlangs juist verrassend zijn intrede gedaan. Jongeren uit Wijk bij Duurstede krijgen 8.840 euro voor een skatebaan, omdat ze tijdens de jaarwisseling kostenbewust en zachtjes slechts een paar dingetjes hebben vernield. De wethouder is in zijn nopjes, want 'belonen werkt beter dan straffen'.

Misschien moet hij eens zijn licht opsteken bij de banken.

Meer over