Vijf vragen Wereldhandelsorganisatie (WTO)

Nu de WTO een papieren tijger is, gelden in de wereldhandel voortaan de spierballen

De VS hebben dinsdag de benoeming van nieuwe rechters in de beroepscommissie van de wereldhandelsorganisatie definitief geblokkeerd. Hiermee houdt die op te bestaan en dat betekent dat de WTO niet langer in hoger beroep bindende uitspraken kan doen in handelsgeschillen. Feitelijk is deze nu gedegradeerd tot papieren tijger.

De Braziliaan Roberto Azevedo directeur van de wereldhandelsorganisatie (WTO). Beeld EPA

Waarom is dit zo erg?

Als een land of een blok, zoals de EU, vindt dat er oneerlijke handel plaatsvindt – bijvoorbeeld door het verlenen van staatssubsidies, dumping (marktaandeel veroveren door onder de kostprijs te verkopen) of het onterecht weren van buitenlandse goederen door invoerheffingen – kan bij de WTO een klacht worden ingediend. Een panel buigt zich over deze klacht en doet uitspraak. Tegen deze uitspraak kon tot nu toe beroep worden ingesteld bij de beroepscommissie (appellate body) die uit zeven rechters bestond. Binnen anderhalf tot twee jaar moest dat hele proces zijn afgedaan. Maar omdat er sinds dinsdag onvoldoende rechters zijn, minder dan drie, is de commissie buiten werking gesteld. Klachten kunnen nog altijd worden ingediend en aan een panel worden voorgelegd, maar er zal geen bindende uitspraak in hoogste instantie worden gedaan.

Klopt het dat het naoorlogse tijdperk van eerlijke en vrije handel hiermee ten einde is gekomen en dat protectionisme terugkeert?

Niet iedereen vond de uitspraken van de beroepscommissie altijd eerlijk, net zoals niet iedereen de beslissingen van een scheidsrechter in het voetbal eerlijk vindt. Maar nu is er in de internationale handel helemaal geen arbiter meer. ‘Dit betekent dat het recht van de sterkste zal gaan gelden. Wie het beste zijn spierballen kan laten rollen wint het meest’, zegt Hugo Erken, hoofd internationale economie van Rabo Research.

Han ten Broeke van denktank The Hague Center for Strategic Studies noemde dit woensdag in deze krant het einde van het naoorlogse liberaal-democratische feestje. ‘Alle slingers die na de val van de Muur in 1989 werden opgehangen kunnen worden opgeborgen’.

De WTO is dinsdag symbolisch ten grave gedragen  als multilateraal orgaan. De Chinese ambassadeur bij de WTO droeg dinsdag daarom zelfs een zwarte stropdas. Na de Tweede Wereldoorlog was de overtuiging dat vrije en eerlijke handel een voorwaarde was om tot meer welvaart te komen. Protectionisme werd wel gezien als een van de oorzaken voor de crisis van de jaren dertig en de Tweede Wereldoorlog. Multilaterale instituten zouden voor een herhaling moeten waken. Na de GATT (Algemene Overeenkomst voor Tarieven en Handel) in 1947 kwam in 1995 de WTO tot stand die dat ook supranationaal kon afdwingen. 

Erken: ‘Het is inderdaad zeer ernstig dat dit niet meer kan, omdat landen nu willekeurig barrières kunnen opwerpen, producten kunnen dumpen of bedrijven met staatssteun overeind kunnen houden. Er zijn bilaterale afspraken nodig om dat te voorkomen. En daar hebben alleen de grootste handelsmachten in de wereld – China, VS, Japan en EU – belangen bij. De kleine landen zijn de dupe.’

Nederland is een van de kleine landen. Daarnaast drijft de Nederlandse economie op internationale handel. En een groot deel daarvan is gebaseerd op WTO-regels. Wordt Nederland niet heel zwaar getroffen?

Nederland heeft het geluk bij een van de grootste handelsblokken in de wereld te horen: de Europese Unie. Die kan een heel grote vuist maken, omdat ieder land toegang wil hebben tot die markt. Daarmee kan de EU ook van de andere kant gunsten afdwingen. Landen die geen lid zijn van een groot economisch blok – zoals Groot-Brittannië na een Brexit – zullen de grootste slachtoffers zijn van het internationale spierballenvertoon.

Klopt het dat president Trump persoonlijk verantwoordelijk is voor het opblazen van de vrije en eerlijke wereldhandel?

Trump heeft het conflict met zijn America First-beleid zeker op de spits gedreven, waarbij hij in de woorden van Erken nu ‘het kind met het badwater’ heeft weggegooid. Maar de Amerikanen zijn al veel langer ontevreden over het functioneren van de WTO. Zij vinden dat de beroepscommissie landen die verdacht worden van illegale staatssteun en dumping te vaak de hand boven het hoofd houdt. Ook de vorige president Obama ageerde daar al tegen. Maar die wilde niet van de WTO af, omdat de VS daar per saldo nog altijd de meeste zaken wint. Daarnaast heeft Trump het niet echt sjiek gespeeld. In de afgelopen tijd hebben de VS nog tien bindende uitspraken van de beroepscommissie afgewacht. In oktober gaf die de Amerikanen nog toestemming een importheffing van 7,5 miljard euro op Airbus-vliegtuigen te leggen omdat de Europese producenten illegale staatssteun hadden gekregen. En nu de buit binnen is, trekken de Amerikanen de stekker eruit.

Kan de schade nog worden hersteld?

Er zullen vele jaren nodig zijn om het mechanisme dat nu is afgebroken te herstellen, ook als Trump volgend jaar niet wordt herkozen. Mogelijk zal er een nieuw soort WTO – WTO 2.0 – moeten worden opgericht die de staatsgeleide bedrijven in China vaker aanpakt. Maar alle 164 lidstaten hebben daarbij een vetorecht. Ook China. Het zal zeker niet gemakkelijk worden tot een nieuwe WTO te komen waarbij de beroepscommissie weer in ere wordt hersteld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden