REPORTAGE

Nooit meer kedengkedeng

De passagiers in treinstel 479 hebben er zaterdag geen benul van dat ze eigenlijk een historische rit maken van Boxtel naar Tilburg. Want het is één van de laatste diensten van de Mat'64, de karakteristieke gele stoptrein met de bolle neus die al 50 jaar op het Nederlandse spoor rondrijdt. Met de nieuwe dienstregeling van de NS, die zondag inging, is het oudje met pensioen gegaan.

Beeld Marcel van den Bergh

De Apekop wordt hij wel genoemd, zoals zijn voorganger de Hondekop heette. De NS heeft er nog 31, waarvan een deel zaterdag de laatste ritjes maakt op trajecten in Brabant, Gelderland en Zuid-Limburg. Het is een ouderwetse trein die nog lekker stampt, niet te vergelijken met de moderne sprinters die meer op metro's lijken. Hij kraakt en rammelt, vooral als hij in de richting van Oisterwijk een wissel passeert.

In de Mat'64 (wat staat voor Materieel 64) kun je nog een bovenraampje openschuiven - het is krap, maar je zou zelfs je hoofd naar buiten kunnen steken om de wind door je haren te voelen waaien. Groene kunstleren banken met hoofdsteunen, vergeelde reproducties aan de wand, een dubbele rij tl-buizen aan het plafond, bagagerekken in de lengte van de wagon. De eerste klasse heeft zelfs twee afsluitbare werkcoupés. Alleen de asbakken, ooit zo gewoon in deze trein, zijn verdwenen.

'We zijn allemaal opgegroeid met de Apekop', zegt Peter-Paul de Winter, hoofd collecties van het Spoorwegmuseum. 'Hij was zo vanzelfsprekend, zo gewoon.' Drie generaties hebben in de trein met de bolle neus, die eerst groen was, gereisd. 'Dat maakt het toch wel een emotioneel afscheid', aldus De Winter. 'De Mat'64 is ook nog eens eigen ontwerp, de laatste in Nederland gebouwde trein. Je sluit een tijdperk af.'

Beeld Marcel van den Bergh

Icoon

De NS heeft in totaal 248 tweewagenstellen en 31 vierwagenstellen van de Mat'64 gehad. Het is een icoon van de Nederlandse spoorwegen, en 'made in Holland'. Alle opvolgers zijn in het buitenland gefabriceerd. Treinenbouwer Werkspoor maakte de meeste Apekoppen. Toen het bedrijf in 1972 de deuren sloot, werden de laatste bij Talbot in Aken gebouwd. Het allerlaatste treinstel kwam eind 1976 op de baan.

De Apekop kon volgens De Winter 'sneller optrekken en sneller rijden' dan de Hondekop (Mat'54), die in 1996 uit de dienst werd genomen. Hij werd vooral ingezet als stoptrein, vroeger ook wel 'boemeltje' genaamd, op regionale trajecten. De Hondekop, waarvan er bijna twee keer zoveel zijn gemaakt, was vooral intercitytrein. De Mat'54 was in de jaren zeventig twee keer doelwit van Molukse treinkapers.

Beide treinen zijn kenmerkend door een bolle neus, die bedoeld is om de machinist te beschermen. De neus van de Mat'54 is nog iets boller dan die van de Mat'64. De Apekop was hypermodern voor zijn tijd. Voor het eerst konden reizigers op knoppen binnen en buiten zelf de deuren openen. Bovendien was er centrale deurvergrendeling, waardoor de conducteur niet meer langs de trein hoefde te lopen om de deuren te sluiten.

Beeld Marcel van den Bergh

Gevoelig moment

Tijdens de rit waren de deuren vergrendeld en konden passagiers ze niet meer openmaken om bijvoorbeeld frisse lucht binnen te laten. Ook nieuw voor die tijd: een omroepinstallatie, bagagerekken in de lengte en centraal bedienbare 'koersrollen' waarop de bestemming stond aangegeven.

Het afscheid van de Mat'64 komt op een gevoelig moment, omdat de NS kampt met een tekort aan materieel en daardoor overvolle treinen. Reizigersorganisatie Rover deed onlangs een oproep om de Apekoppen te laten doorrijden. 'Je maakt mij niet wijs dat die treinen het van de ene op de andere dag niet meer doen', verklaarde Rover-voorzitter Arriën Kruyt. Ook enkele Kamerleden sloten zich daarbij aan.

Maar volgens de NS zijn er drie redenen waarom de oude treinen toch worden afgevoerd. De onderhoudstermijnen - een soort APK - lopen volgend jaar af en voor oude treinen is het 'een te kostbare en ingewikkelde optie' om ze aan te passen aan de moderne veiligheidseisen. Zo'n revisie zou ook nog eens minstens een jaar duren. Daarnaast zijn er bijna geen reserve-onderdelen meer te krijgen. En de werkplaats in Maastricht moet ingrijpend worden verbouwd om de nieuwe sprinters, die er vanaf volgend jaar aankomen, te kunnen bedienen.

Consumentenclaim

ConsumentenClaim heeft vorige week een brief aan de NS gestuurd waarin de claimorganisatie namens reizigers aandringt op een oplossing voor de overvolle treinen. Ruim 7500 reizigers hebben daarover al een klacht ingediend. Ze maken zich onder meer zorgen over veiligheid tijdens drukte in de trein en ze zijn het zat om vaak te moeten staan tijdens de spits. De NS heeft volgens ConsumentenClaim een inspanningsverplichting om zo veel mogelijk reizigers een zitplaats aan te bieden. Om een oplossing te vinden voor de overvolle treinen zou ConsumentenClaim graag met de NS om de tafel willen gaan zitten. Mocht het spoorbedrijf dat niet willen, dan stapt de organisatie naar de rechter voor een schadeclaim. In een reactie zegt de NS: ‘We zetten alles op alles om de drukte in treinen waar mogelijk te verminderen. We gaan een gesprek met ConsumentenClaim ook zeker niet uit de weg. Hun signaal is begrijpelijk.’

Officieel afscheid in januari

'Er zijn geen financiële redenen in het spel, behalve dat de trein al erg lang heeft doorgereden en revisie voor een trein van 40 jaar oud niet langer loont', aldus de NS-woordvoerder. 'Bovendien zouden we anders in de knoei komen met de nieuwe Sprinters.'

Ter vervanging heeft de NS al 18 oude dubbeldekkers uit de reserves gehaald en op het spoor gezet. Volgend jaar september komen er nog 11 bij. 'Dat is meer dan dubbel zoveel capaciteit als er vertrekt aan Mat'64', zegt de woordvoerder.

Fans van de oude trein hebben een speciale website gemaakt voor het afscheid: DagMat64.nl. 'Het rijdt als een trein en klinkt als een trein #kedengkedeng', twittert Sjoukje. Elf jaar geleden is er ook al een stichting Mat'64 in het leven geroepen, die zich eerst ontfermde over treinstel 419 en (na onherstelbare beschadiging daarvan) over treinstel 904.

Het officiële afscheid staat eind januari gepland, wanneer de NS een Apekop met toeters en bellen naar het Spoorwegmuseum zal rijden. Toch is niet uitgesloten dat de komende maanden toch her en der nog een Mat'64 zal opduiken op het spoor. 'Planmatig is hij uit de dienstregeling gehaald', zegt de conducteur in treinstel 479 tussen Boxtel en Tilburg. 'Maar in het mailtje dat we gisteren ontvingen staat dat er nog 15 beschikbaar blijven voor calamiteiten.'


Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden