Reportage Sla uit water

Nooit meer een kronkelende rups tussen de blaadjes: sla die op water groeit is in opmars

Het tandenknarsen, vanwege die vervelende zandkorrels, moet straks definitief tot het verleden behoren. Sla gekweekt in een waterbassin − dus zonder aarde − is aan een gestage opmars bezig. Albert Heijn kan vanaf deze week het hele jaar rond sla uit Nederland halen.

Een geoogste krop sla die gekweekt is op water. Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant

Als gondels in het hoogseizoen van Venetië liggen de witte vlotten tegen elkaar. Ze dragen geen toeristen, maar elk twintig kroppen sla. De wortels gestoken door de plastic drijvers, hangend in 35 centimeter water vol voedingsstoffen.

Met deze ontwikkeling in voedselland verdwijnt het knarsetandende slablad langzaam van uw bord. De krop wordt in toenemende mate niet meer grootgebracht in de grond. Sla van eigen bodem maakt gestaag plaats voor sla van eigen water.

Een technologische ontwikkeling om nostalgisch over te somberen − denkend aan die korrels krakend zand of verdwaalde rups uit het verleden. Maar diverse deskundigen zien het anders. Sla produceren zonder aarde is volgens hen onvermijdelijk om te verduurzamen, betere kwaliteit te leveren en gewasziekten te voorkomen.

Sla gekweekt op water.

De markt lijkt ook tot dit inzicht gekomen. Exacte cijfers zijn er niet, maar volgens onderzoekers van Wageningen University & Research is inmiddels de helft van alle slateelt in Nederland op water. Ook in Azië en Noord-Amerika doen ze dit op grote schaal. ‘Er is een wereldwijde trend naar dit soort systemen’, zegt ook gewasonderzoeker Matthijs Blind van Proeftuin Zwaagdijk. ‘Het zou mij niet verbazen als we op termijn helemaal overgaan op water.’

Donderdag werd in het Noord-Hollandse Warmenhuizen een volgende stap gezet in de ontwikkeling van bedekte slateelt op water. Teler B-Four Agro oogstte voor Albert Heijn de eerste kroppen uit een bassin van drie hectare waarin de sla drijft. Tot nu toe gebeurde de waterkweek alleen op grote schaal in een soort dakgoten, waar het water langs de wortels stroomt die erin hangen.

‘Deze nieuwe methode in grote bassins is een volgende stap, omdat die beter toepasbaar is in grootschalige teelt en in landen waar de glastuinbouw nog niet zover ontwikkeld is’, zegt Arjan Kok van Bosman Van Zaal, die de infrastructuur aanlegde in de kas van B-Four Agro. ‘Er is minder mechaniek nodig en daardoor zijn ook de investeringskosten lager. Wij verwachten dit met onze partners grootschalig in het buitenland te gaan doen.’

De kweekhal waar de zaadjes ontkiemen onder speciaal licht.

Teelt op water beperkt zich niet tot sla. Met een beetje veredeling, denken de betrokkenen, is elk gewas met wortels geschikt te maken voor een aardeloos bestaan.

Dit gebeurt nu al in goten met aardbeien, kruiden, tomaten, maar ook met tulpen. Waar komt al dit enthousiasme voor kweek op water vandaan? Vier voordelen en één nadeel.

Voordeel: minder ziekten

Begin jaren tachtig van de vorige eeuw ging gewasonderzoeker Erik van Os zich verdiepen in de teelt op water. Hij durft wel te zeggen dat hij en zijn collega’s in Wageningen daarmee een van de eersten ter wereld waren. ‘Alleen’, zegt hij. ‘Er was toen geen commerciële noodzaak om het toe te passen. Ook vanuit de telers was er geen wens, omdat het in de volle grond allemaal nog goed ging.’

Gewasziekten brachten daar verandering in. Zoals de parasiterende schimmel fusarium, die gewaswortels onder de grond aantast. Middelen om dit tegen te gaan zijn niet toegestaan. Het dwong telers, die last hadden van dit soort moeilijk weg te krijgen ziekten, naar andere methoden te kijken. Teelt op water bood uitkomst, wat het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen sterk terugdrong. Ook omdat onkruid met het verdwijnen van de aarde ineens tot het verleden behoorde.

Voordeel: hogere opbrengst

Teler Arjan Boer ging vijftien jaar geleden ‘los van de grond’. Althans, in fasen. Inmiddels verbouwt hij in Ridderkerk met zijn bedrijf Boer Den Hoedt op een kleine drie hectare sla in goten. Zijn vuistregel: vijf keer zo veel sla van hetzelfde oppervlak.

Dit werkt als volgt. In de volle grond laat je genoeg ruimte tussen de kleine plantjes, zodat ze elkaar niet in de weg gaan zitten als ze volgroeid zijn. Dit kost in het begin heel veel ruimte. Met zijn watergoten, die gedurende de groeiweken van het begin tot het einde van de kas rollen, hangen de plantjes gedurende het hele proces dicht bij elkaar.

Bij B-Four Agro halen ze ruimtevoordeel uit het heel dicht bij elkaar opkweken van de plantjes in een flat met ledlampen. Daarna gaan ze in het bad en na zeven weken kan geoogst worden. Dit proces gaat het hele jaar door. B-Four Agro denkt van de drie hectare evenveel kroppen te halen als op 100 hectare grond. Dit laat volgens Kok van Bosman Van Zaal zien dat telen op water ook een middel is om succesvol te zijn in vertical farming.

Voordeel: minder watergebruik

Zowel B-Four Agro als Boer Den Hoedt heeft voor zijn processen genoeg aan het regenwater dat op de eigen kas valt. Teelt op water gebeurt in een gesloten systeem, waardoor er nauwelijks water verloren gaat. Gewasonderzoeker Van Os en zijn collega Jan Janse bij Wageningen University & Research komen met een grove berekening voor waterteelt op een besparing van bijna een kwart van het totale watergebruik. Dat is aanzienlijk, met name voor gebieden waar waterschaarste heerst, een van de grootste problemen voor voedselzekerheid.

Het gesloten systeem heeft voor Nederland, met een intensieve landbouw, een ander voordeel. Het water en de meststoffen spoelen niet meer weg in de bodem en het oppervlaktewater. Aan het water worden onder meer stikstof en fosfor toegevoegd en in de volle grond gaat het deel dat de plantjes niet opnemen verloren − wat tot milieuschade kan leiden. Bij waterteelt wordt dit voorkomen en kunnen de toevoegingen optimaal worden gedoseerd.

Voordeel: leveringszekerheid

Albert Heijn en andere grote retailers willen het liefst het hele jaar dezelfde producten van dezelfde, hoge kwaliteit. Bij B-Four Agro konden ze vanuit de volle grond en open lucht maar zes maanden per jaar leveren. De andere helft van het jaar kwam de sla uit Spanje, wat er in de winter van 2017 door slecht weer in Zuid-Europa voor zorgde dat AH niet kon leveren.

Op water in de kas kan B-Four Agro nu het hele jaar rond wekelijks 190 duizend kroppen frisee, lolo rossa, batavia, boter- en eikenbladsla leveren. Dit scheelt transportkosten, maar het kost weer energie om de kas te verwarmen en te verlichten in de wintermaanden. Bij B-Four Agro hebben ze daar iets op gevonden. Met gewasresten in een vergister maken ze genoeg groen gas voor het verwarmen van de eigen kas en wordt de uitgestoten CO2 gebruikt om de plantjes sneller te laten groeien.

Nadeel: hogere investering

‘Als het systeem zich bewijst, dan gaat het allemaal over op water’, zegt Fred Berkhout, de oprichter van B-Four Agro, dat deels buiten op volle grond blijft telen. ‘De natuur wordt steeds grilliger. Door klimaatverandering hebben we te maken met steeds extremere hitte en hagel.’ Dat laatste was reden voor hem om te kiezen voor een foliekas en geen glas.

De voordelen van waterteelt zijn duidelijk, maar voor een kweker is het niet gemakkelijk om zomaar over te stappen. ‘We hebben hier 10 jaar naar toegewerkt’, zegt Berkhout over de investering van ruim 8 miljoen euro. Naast eigen geld kreeg hij met B-Four Agro een lening bij de bank en hulp van een innovatiefonds in Noord-Holland. De kostprijs voor zijn watersla ligt nog altijd hoger dan zijn sla uit de volle grond. ‘Maar door ons hele systeem van duurzaam werken hebben we toch een goede overeenkomst kunnen sluiten met Vezet, de groenteverwerker van Albert Heijn.’

En is de smaak nog een nadeel? ‘Bij blinde tests werd geen verschil ontdekt’, zegt Erik van Nieuwenhuijzen van Albert Heijn. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden