Nog volop ruimte op de gassnelweg

Het is een complexe onderneming, de aanleg van een gaspijpleiding vanuit de Kaukasus naar Europa, waarbij van alles mis kan gaan. Een probleem van het prestigieuze Nabucco-project is bijvoorbeeld dat de Turkse president Gül vorig jaar op de tribune zat bij een voetbalinterland tussen Armenië en Turkije.

Maandag wordt in Ankara eindelijk het verdrag getekend voor de pijpleiding die Europa minder afhankelijk moet maken van Russisch gas. Maar een pijpleiding is één ding. Er moet vervolgens ook gas doorheen gaan stromen. Zover is het nog lang niet. Met dank aan de Turkse president Gül.

Op zich is er gas genoeg, in het deel van de wereld waar de gaspijplijn Nabucco begint, op de driesprong van Europa, Centraal-Azië en het Midden-Oosten. In overvloed zelfs. Maar met zoveel landen en landjes, met zoveel grote en kleine belangen, met botsende religies en botsende volkeren, en energie als sleutel tot de macht, is het niet zo makkelijk dat gas binnen te slepen. Iedereen wil het hebben. Of in elk geval: niemand wil dat een ander het krijgt.

En dan is alles belangrijk. Neem die voetbalwedstrijd, op 6 september vorig jaar in de Armeense hoofdstad Jerevan. De aanwezigheid van de Turkse president was een verzoenend gebaar naar Armenië, waarmee Turkije sinds de genocide van 1915 op – zacht gezegd – gespannen voet staat. Door de toenaderingspoging gingen de Turken echter op andere lange tenen staan: die van Azerbeidzjan, dat ook al jaren ruzie heeft met Armenië. Güls aanwezigheid werd door de Azeri’s als belediging opgevat.

En dat is nu een probleem voor Nabucco. Want Azerbeidzjan heeft gas, en dat gas moet straks in de nieuwe pijplijn naar Europa. Om de Turken dwars te zitten sloten de Azeri’s begin deze maand een overeenkomst met het Russische Gazprom. Ze beloven het gas van hun grote Shah Deniz-veld in de Kaspische Zee bij voorkeur via Rusland te exporteren.

Het is precies wat Europa niet wil. Terwijl Europa zijn afhankelijkheid van Rusland wil verminderen, lijkt dat land hard bezig die afhankelijkheid te vergroten.

De Europese Unie is voor een kwart van haar aardgasbehoefte afhankelijk van Rusland. Door de stijgende vraag naar aardgas – nu ongeveer 500 miljard kubieke meter per jaar, over een jaar of twintig nog 150 miljard kubieke meter meer – en de slinkende voorraden in Europa zou die afhankelijkheid verder kunnen stijgen.

Dat dat problemen oplevert bleek afgelopen winter toen de leveranties van Gazprom via Oekraïne stokten. Ook voor komende winter zijn problemen te verwachten, waarschuwde Europees Commissaris voor Energie Andris Piebalgs vorige week nog.

Dus is het niet raar dat Piebalgs maandag acte de présence zal geven in Ankara, als het intergouvernementele verdrag wordt getekend; het formele startsein voor de aanleg van Nabucco. Naast Piebalgs zullen vertegenwoordigers staan van de vijf landen waar de pijplijn doorheen gaat lopen: Turkije, Bulgarije, Roemenië, Hongarije en Oostenrijk. Tussen de twee startpunten aan de Turkse oostgrens en het eindpunt in Oostenrijk loopt straks een stevige rioleringspijp, 3.300 kilometer lang, 140 centimeter dik. Er moet vanaf 2014 jaarlijks 31 miljard kubieke meter gas doorheen stromen.

Het project haperde jaren. De Nederlandse oud-minister van Buitenlandse Zaken Jozias van Aartsen wist namens de Europese Commissie met veel moeite de Turken weer aan de onderhandelingstafel te krijgen, toen die vonden dat ze niet genoeg aan de leiding zouden verdienen. ‘Ik heb gezegd dat hun lidmaatschap voor de Europese Unie eerder in beeld zou komen als ze zich coöperatief zouden opstellen’, zegt Van Aartsen, nu burgemeester van Den Haag.

Maar problemen zijn er nog genoeg, zegt Jacques de Jong, energiespecialist bij Clingendael in Den Haag. Zo eist Turkije nog steeds 15 procent van al het gas dat er doorheen gaat. ‘Dat is al maanden een struikelblok. Kennelijk denken de partners dat dit nog wel wordt opgelost voordat het gas gaat stromen.’

En daarnaast is er dus die gastoevoer zelf. In de Kaukasus en verder, in Turkmenistan en Kazachstan, liggen enorme gasvelden – dat is het probleem niet. Maar tot dusver heeft het Nabucco-consortium geen enkel contract gesloten voor levering. De Jong: ‘Ze bouwen eerst een snelweg en hopen dat de auto’s dan vanzelf komen.’

De Russen doen dat anders. Ook zij willen wanbetaler Oekraïne graag omzeilen – maar ze willen wel de gastoevoer naar Europa blijven controleren. Daartoe leggen zij twee nieuwe pijpleidingen aan vanuit Rusland. De Nord Stream (capaciteit van 55 miljard kubieke meter) gaat door de Oostzee naar Duitsland, de South Stream door de Zwarte Zee naar Bulgarije. Van die laatste is de geplande capaciteit in mei verdubbeld naar 63 miljard kubieke meter.

Het verschil met Nabucco is dat de Russen zich al hebben verzekerd van gas om door de pijpen te vervoeren. Behalve Azerbeidzjan heeft ook Kazachstan duidelijk gemaakt met de Russen zaken te willen doen. Ook Turkmenistan, een veelbelovend gasland, voelt zich nog historisch, infrastructureel en contractueel verbonden met de Russen. ‘De Russen zijn begonnen met het vastleggen van het gas’, zegt energiedeskundige Arnoud van der Slot van het consultancybureau Roland Berger. ‘Daardoor lijkt de Nabucco vooralsnog achter het net te vissen.’

Toch is de strijd nog niet gestreden. Het Nabucco-consortium denkt zaken te kunnen doen met zuidelijker gelegen landen, zoals Egypte. En het blijft hopen op het gas uit de Kaukasus. Het Duitse RWE, de enige West-Europese partner in het project, opende onlangs een kantoor in Bakoe, de hoofdstad van Azerbeidzjan, om dichter bij het vuur te zitten. Eerder dit jaar heeft het afspraken gemaakt met Turkmenistan.

Daar, aan de overkant van de Kaspische Zee, liggen gouden bergen, zegt De Jong. Maar van een al jaren geplande pijpleiding door de Kaspische Zee, die het gas naar Nabucco zou moeten brengen, is nog geen meter aangelegd. ‘Het is de vraag of die verbinding voor Turkmenistan nog interessant is. Ze kijken inmiddels meer naar China, als interessante markt.’

Hoewel de Nabucco-pijp dus waarschijnlijk op korte termijn niet wordt gevuld, denken De Jong en Van der Slot dat de aanleg toch de moeite waard is. ‘Er is op lange termijn voldoende Europese vraag om alle leidingen te vullen’, zegt Van der Slot. ‘En de voorraden in die regio zijn ook voldoende. Zeker als je ook kijkt naar de velden in Irak en Iran.’ De Jong: ‘De Nabucco-pijpleiding heeft niet alleen commercieel belang, maar ook strategisch. Europa kan hiermee toch het gas uit heel andere plekken gaan halen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden