Nieuw verkiezingsseizoen: wat verdient de aandacht?

Na 35 jaar saneren kunnen alle politieke partijen nu fundamentele keuzen maken in hun verkiezingsprogramma's. Wat moet daar sowieso in staan? De Volkskrant geeft zes voorzetten.

Beeld ANP XTRA

De verkiezingen van volgend jaar bieden politieke partijen een unieke kans. Hun verkiezingsprogramma's mogen weer visie bevatten en ideologische vergezichten. Want na 35 jaar saneren, kaasschaven, bezuinigen en hervormingen zijn alle uitslaande brandjes in de rijksbegroting geblust. Het sein 'brand meester' komt van het Centraal Planbureau, het CPB. De kosten van vergrijzing en ontgroening, neerslaand in AOW-uitgaven en langdurige-zorgkosten, zijn onder controle. Zozeer dat de staatsschuld in 2080 afgelost kan zijn.

Daarmee breekt een nieuw tijdperk aan. De naoorlogse ankers zijn los. Van de koppeling van uitkeringen en ambtenarensalarissen aan de gemiddelde loonstijging bij bedrijven (die weer gekoppeld was aan de inflatie), tot de 'heilige' 65 jaar als pensioenleeftijd. De arbeidsongeschiktheidsuitkering WAO en wet voor langdurige zorg AWBZ zijn afgeschaft; de AOW-leeftijd is geflexibiliseerd door de koppeling aan de levensverwachting.

Dat is een enorme paradigmawisseling waarmee politieke partijen hun voordeel kunnen doen. Het CPB geeft komende woensdag het startschot voor hun verkiezingsprogramma's. De rekenmeesters komen met economische voorspellingen voor de komende kabinetsperiode, dus tot 2021. Die cijfers tonen hoe Nederland er over vijf jaar economisch bij ligt als politieke partijen niets zouden doen, geen plannen zouden hebben.

De rijksbegroting mag er op de lange termijn goed uitzien, Nederland is nog lang niet af. Aan partijen de uitdaging nieuwe vergezichten te schetsen. En keuzen maken: waar gaat meer geld naartoe, en waarnaar minder. Middenpartijen als PvdA, CDA, D66, ChristenUnie en GroenLinks staan voor de grootste uitdaging. Het liefst willen zij én de problemen aanpakken én een nieuw visioen schetsen voor moebezuinigd Nederland. Maar dat kost geld, althans in de ramingen van het CPB. De VVD is terughoudend: de overheid moet zich met zo min mogelijk bemoeien. SP en PVV staan in veel opzichten voor de restauratie van oude waarden zoals de terugkeer van het oude ziekenfonds.

De komende maanden formuleren partijen in hun verkiezingsprogramma's hoe ze de uitdagingen aangaan waarvoor Nederland staat. Als handreiking van de Volkskrant hier de kwesties waar geen verkiezingsprogramma omheen kan. En de daarbij behorende klemmen en voetangels.

Oude dag: de redding van de pensioenen

De redding van de pensioenen

Het pensioenstelsel kraakt in zijn voegen, vooral door de historisch lage rente. Premies zijn historisch hoog. Iemand met een fulltimebaan werkt een dag per week voor zijn pensioen. Maar ook dat kan het tekort niet dempen. Beleggingen zijn onzeker door de beweeglijke financiële markten en het broze economische herstel. De koppeling van de pensioenleeftijd aan de levensverwachting beperkt de stijging van de AOW-uitgaven, maar biedt geen soelaas voor de afkalvende vermogenspositie van de fondsen.

De tijd is rijp voor een grondige verbouwing van het systeem, want iedereen is boos. Gepensioneerden omdat hun pensioen is bevroren of verlaagd; werkenden omdat hun pensioenleeftijd achter de horizon verdwijnt en hun pensioen afkalft; jongeren die al niet meer op een toereikend pensioen rekenen. Rutte II bereidt een toekomstvisie voor, vakbeweging en werkgevers komen daar dit voorjaar mee. Politieke partijen moeten de keuzen maken. Bijvoorbeeld de 'rekenrente' op 4 procent brengen waardoor de pensioenfondsen op papier in een keer boven Jan zijn. Blijft de werkelijke rente laag, dan is dat rampzalig voor de pensioenvooruitzichten van jongeren en 'middelbaren'. Verbouwingsvoorstellen liggen dan ook meer voor de hand. Dat kan van schaven aan het pensioensysteem tot het afschaffen van de collectieve regeling en het introduceren van individueel sparen.

Zorg: blijft de handrem erop?

Er komt volgend jaar een eind aan de polderafspraken waarmee minister Schippers de afgelopen vijf jaar de kostenstijging in de zorg wist te beperken. Zij hield ook de handrem op de uitgaven aan medicijnen en vervolmaakte de zorgverzekering zoals die in 2006 in de steigers werd gezet. Partijen moeten zich afvragen of zij deze vorm van een strikt gereguleerde zorgmarkt willen voorzetten, liberaliseren of juist nationaliseren.

Nieuwe medicijnen voor specifieke aandoeningen, kwalen en ziektes komen steeds vaker beschikbaar maar zijn erg duur. Nederland betaalt als kleine markt meestal de hoofdprijs. Ook al slaagt Nederland erin lagere prijzen te bedingen, al of niet in samenwerking met andere Europese landen of zelfs de hele EU, dan nog dreigt een kostenexplosie. De komst van de qaly dringt zich op. De qaly ? Dat is de economenterm voor een bedrag dat als maximum gaat gelden per gewonnen gezond levensjaar als gevolg van een behandeling of medicijn. Het is de vraag of partijen zich hiervoor durven uitspreken of het probleem onbenoemd laten in hun visie. En de zorg die gemeenten nu moeten leveren, vergt de nodige aandacht. Zo'n stelselhervorming vergt jaren voor de boel geland is - zie de zorgverzekering. Aan de gemeentezorg valt nog veel te schaven.

Economie: hoe van je een nieuwe crisis op?

In het hoofdstuk 'Economie' van elk verkiezingsprogram moeten keuzen staan, want economie is schaarste en het herstel is te broos om op hoge groeicijfers te rekenen. Want de voor Nederland cruciale wereldhandel en - economie hebben meer hersteltijd nodig, zo lijkt het.

Structureel staat de economie er beter voor, zie het teruglopende houdbaarheidstekort. De staatsschuld blijkt zeer gevoelig voor crises en moet omlaag, temeer omdat ooit de rente erop zal stijgen. Die rente staat nu nog extreem laag waardoor een nieuwe huizenbubbel dreigt door goedkope hypotheken. En wat als het effect van het bijdrukken van tientallen miljarden euro's is uitgewerkt en de slinger de andere kant op slaat naar hyperinflatie? Die zou met wanhopige renteverhogingen beteugeld moeten worden, waardoor de hypotheekbubbel uit elkaar spat en huizen weer onder water komen te staan.

Nederlandse politieke partijen hebben weinig invloed op dit alles, maar moeten wel de keuze maken voor maatregelen om een onverhoopte tweede kredietcrisis op te vangen. Bijvoorbeeld met een stevig overschot in plaats van een tekort op de overheidsbegroting. Het heette per slot niet voor niets kredietcrisis: een crisis door schulden en tekorten. Die van de overheid zijn niet weg te werken door de inkomsten, lees de belastingen, te verhogen. Daarvoor moeten de uitgaven omlaag, bezuinigingen dus. Durft een politieke partij daar eerlijk voor te pleiten in zijn verkiezingsprogramma? Wie durft de eigen woning fiscaal aan te pakken, bijvoorbeeld de hypotheekrenteaftrek ?

En dan is er nog de energieparagraaf in het economiehoofdstuk. Wie pleit ervoor de (teruglopende) gasinkomsten helemaal uit de overheidsfinanciën te halen en in een potje te stoppen? Zijn de in Parijs afgesproken milieudoelstellingen te halen zonder economische groei in te leveren? Of grijpt een partij die milieudoelen aan om Nederland mondiaal koploper te maken in duurzaamheidtechnologie - Hollands glorie potverdorie 2.0?

Arbeidsmarkt: sociale zekerheid en belastingen in de knel

De arbeidsmarkt, de sociale zekerheid: er is werk aan de winkel voor de politiek. 'Arbeidsmarkt' is het containerbegrip voor alle regelingen die met werk te maken hebben. 'Sociale zekerheid' staat voor alle regelingen voor mensen die niet kunnen of hoeven te werken.

Rutte II pakte het motorblok van de arbeidsmarkt aan onder het motto 'de vaste baan wordt minder vast, de flexbaan minder flex'. Doel: meer vaste banen, minder flex. Of het zo werkt, moet nog blijken. Partijen kunnen concluderen dat het niet goed genoeg is en aanpassingen voorstellen.

Ondertussen groeit het aantal zelfstandigen explosief: in 2030 is bijna een op de zes werkenden een zzp'er. Dat ondergraaft de sociale zekerheidsregelingen en de belastinginkomsten. Een ambtenarenclub schreef een doorwrocht rapport met suggesties om dit aan te pakken maar Rutte II slaagde er niet in een keuze te maken.

Sociale regelingen kunnen ook een blokkade zijn voor vast werk. Zo klagen kleine werkgevers dat de verplichting om zieke werknemers maximaal twee jaar een uitkering te betalen een te groot risico is. Ook hiervoor kon Rutte II geen oplossing bedenken.

Vakbeweging en werkgevers buigen zich over een CDA-voorstel om iedereen, ook zelfstandigen en flexwerkers, na acht weken ziekte een minimumuitkering te geven. Voor vaste krachten kunnen in cao's aanvullende uitkeringen worden afgesproken. Dit is een stap naar een ministelsel. De sociale partners willen voor de zomer met een voorstel komen. Zo hopen zij invloed uit te oefenen op verkiezingsprogramma's en in ieder geval op de formatie.

Tekst gaat verder onder de foto.

Flexwerkers aan hun bureau bij WeWork, dat diverse soorten werkplekken verhuurt. Beeld Guus Dubbelman

Veiligheid: meer politie?

Nota bene de law-and-orderpartijen VVD en CDA, gesteund door de PVV, bezuinigden in 2011 op veiligheid en defensie. Zo kortten ze 1miljard euro op de krijgsmacht en snoeiden bij de AIVD. De uitgaven aan de eerstejaarsopvang van asielzoekers, geld dat ten koste gaat van ontwikkelingshulp, zaten toen op het gebruikelijke bescheiden niveau.

Uitgaven aan veiligheid zijn door omstandigheden waarop Nederland nauwelijks greep heeft, conjunctureel: het ene jaar vergt het veel geld, het andere minder. Terreur en dus veiligheid zijn nu hét thema, de vluchtelingenkwestie is hoogst actueel en kostbaar. Maar dit is niet structureel zo. Hoe houdt een politieke partij daar rekening mee? Met het reserveren van geld in een noodfonds? Geld van Ontwikkelingssamenwerking? Of met het onmogelijke 'grenzen sluiten'?

Tegelijk zegt minister Hennis van Defensie dat ze 2 miljard euro erbij wil om evenveel defensie-uitgaven te hebben als andere NAVO-landen. Maar de ruimte op de begroting is beperkt door de matige economische groei. Dat betekent voor politieke partijen: keuzen maken. Welke? Dat is precies wat in hun programma's moet komen te staan. Meer geld naar de krijgsmacht, nieuwe onderzeeboten, de tanks terug? Meer politie, meer geld voor veiligheidsdiensten? Wat strepen partijen daartegen weg? Minder toeslagen, minder naar onderwijs, minder infrastructuur? En-en kan niet.

Belastingstelsel: voordat de kerstboom bezwijkt, moet er worden ingegrepen

Ondanks de belofte dat wel te doen, heeft Rutte II niets aan het belastingstelsel veranderd. 'De problemen wel benoemen, maar er niets aan doen, dat is ongelooflijk schadelijk voor de geloofwaardigheid van belastingheffing', zegt emeritus hoogleraar en prominent belastingspecialist Leo Stevens. Een fiscus die niet meer serieus wordt genomen: een groter probleem voor een land is nauwelijks denkbaar.

Herziening van het belastingstelsel is nooit inzet van verkiezingen omdat belastingen complex en allesomvattend zijn. Daarom lukte het kabinet dit ook niet. De VVD wil met belasting alleen geld ophalen, de PvdA wil er gedrag mee sturen, net als het CDA als het in de regering zit. Maar daardoor is het vijftien jaar oude stelsel een kerstboom geworden die dreigt te bezwijken aan kleine en grote regelingen en allerlei uitzonderingen daarop. Met het 'toeslagencircus' (dixit VVD-prominent Zijlstra) als meest in het oog springend voorbeeld.

Een politieke partij die zegt dat het stelsel op de schop moet, dient tegelijk aan te geven hoe dat dan moet gebeuren. Dat het veel simpeler moet, is vanzelfsprekend en politiek niet onderscheidend. Evenmin dat de belasting op arbeid omlaag moet, al zeggen nieuwe economische modellen van het Centraal Planbureau dat dit veel minder werkgelegenheid oplevert dan altijd wordt gedacht. De echte keuzen gaan over zzp'ers, vermogen, toeslagen, milieu, AOW en belastingontwijking.

Welke partij kiest ervoor zzp'ers fiscaal gelijk te trekken met vaste werknemers? Het rendement op vermogen wordt nu fictief belast, wie wil belastingheffing over het werkelijke rendement? Wie durft het aan om de toeslagen te bundelen of af te schaffen? Hoe kun je fiscaal straffen en belonen wat slecht en goed is voor het milieu? Wie maakt een einde aan de vrijstelling voor gepensioneerden van maximaal 6.000 euro AOW-premie? En wat te doen met belastingontwijkende multinationals die hier banen creëren?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden