Nieuws

Nederlandse gasopslag in de tang bij Gazprom, kostbare nationalisatie lijkt enige uitweg

Om te voorkomen dat Nederland de komende winter energie tekort komt moet er voldoende gas worden opgeslagen, onder meer in de gasopslag in Bergen. Het Russische Gazprom, dat 40 procent van de opslag beheert, weigert het reservoir echter te vullen.

Michael Persson en Tjerk Gualthérie van Weezel
Een put waar gas het Bergerveld in wordt gepompt bij Bergen. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Een put waar gas het Bergerveld in wordt gepompt bij Bergen.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

In de drang snel de Nederlandse gasvoorraden te vullen, is het kabinet in een ingewikkeld steekspel beland met de Russische gasleverancier Gazprom en energiebedrijf Taqa uit Abu Dhabi. Inzet is de ondergrondse gasberging bij Alkmaar. Een kostbare nationalisatie van het veld lijkt de meest logische oplossing voor dit conflict. Dat blijkt uit een rondgang langs verschillende betrokkenen bij de onderhandelingen over de gasopslag Bergermeer. De meesten willen niet met hun naam in de krant, omdat de onderhandelingen nog in volle gang zijn.

Het Bergermeerreservoir speelt een belangrijke rol in de Nederlandse energievoorziening, met een opslagcapaciteit van ruim 4 miljard kubieke meter hoog calorisch aardgas. Dat is ongeveer eentiende van het totale jaarverbruik in Nederland. De opslag is bijzonder omdat die, in tegenstelling tot de bergingen in Norg en Grijpskerk, commercieel wordt gerund. Hoe vol die is: daar heeft de Nederlandse overheid op dit moment amper invloed op.

En vol is de opslag zeker niet. Afgelopen zomer heeft Gazprom, dat 40 procent van de opslag ‘huurt’, nagelaten die ruimte te vullen. Daardoor is de bodem nu in zicht. Als Gazprom het volume de komende maanden, het zogeheten vulseizoen, weer leeg laat, dreigt er komende winter een gastekort in Nederland.

Kussengas

De Bergermeeropslag is vijftien jaar geleden aangelegd in een leeg gasveld, een poreuze gesteentelaag ruim twee kilometer diep onder de polders rond kunstenaarsdorp Bergen. Het is een bijzonder samenwerkingsverband tussen Nederlanders, Arabieren en Russen. Het staatsbedrijf Taqa uit Abu Dhabi heeft 60 procent in handen en is dus feitelijk de baas. De Nederlandse overheid bezit via staatsbedrijf Energiebeheer Nederland (EBN) 40 procent van de aandelen.

Gazprom is intensief bij de opslag betrokken als leverancier voor het zogenoemde ‘kussengas’, dat nodig is om een leeg reservoir weer zoveel druk te geven dat er snel gas in en uit kan worden gepompt. De ‘kussengasdeal’ verliep met gesloten beurzen: in ruil voor bijna 4 miljard kuub gas kreeg Gazprom het recht om tot 2045 kosteloos 40 procent van de opslag te gebruiken.

Jarenlang heeft deze samenwerking goed gefunctioneerd. Maar afgelopen zomer stopte Gazprom ineens met het vullen van het veld. ‘Naar de reden kunnen we inmiddels raden’, zei staatssecretaris voor Mijnbouw Hans Vijlbrief onlangs in de Tweede Kamer. Algemeen wordt aangenomen dat Gazprom met het oog op de Russische invasie van Oekraïne zo min mogelijk gas in Europa wilde opslaan.

Nu is het kabinet er dus alles aan gelegen om af te dwingen dat de opslagruimte van Gazprom deze zomer wel volledig wordt benut. Zowel in het regeerakkoord als binnen Europa is immers afgesproken dat alle bergingen deze zomer tot minimaal 80 procent gevuld moeten worden. Op 1 april is in de ministerraad besloten dat Rob Jetten en Vijlbrief, samen met Mark Rutte en Sigrid Kaag, gemachtigd zijn om hier tot een overeenstemming te komen. Een woordvoerder van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat kan nog niet zeggen wat met ‘overeenstemming’ wordt bedoeld. De grote vraag is dus: hoe dan?

Use-it-or-lose-it

Juridisch gezien is er geen mogelijkheid om Gazproms vulrecht zomaar af te nemen, zei Vijlbrief onlangs in de Tweede kamer. Maar juristen en betrokkenen wijzen wel op een andere mogelijkheid: in het contract met Gazprom is namelijk een zogenoemde ‘use-it-or-lose-it’ clausule opgenomen. Taqa kan op basis daarvan besluiten de ruimte die Gazprom niet gebruikt aan andere partijen aan te bieden.

Toch gebeurt dat weinig, zegt een ingewijde. Het probleem is dat een andere geïnteresseerde de vacante ruimte alleen mag gebruiken totdat de eigenaar, in dit geval Gazprom, hem wel weer opeist. Dat betekent dat het gas er op een ongewenst moment mogelijk weer uitgehaald en verkocht moet worden, en dat is voor veel commerciële partijen een te groot risico.

Het is voor Taqa ook niet aantrekkelijk om die clausule nu te gebruiken, zegt hoogleraar energierecht Leigh Hancher van de Universiteit Tilburg. ‘Zij zouden Gazprom dan in principe een vergoeding moeten betalen. Dat is gedoe, zeker gezien de sancties. Bovendien is het juridisch ook niet eenduidig dat je use-it-or-lose-it in deze situatie kunt gebruiken. Als je dit tegen de zin van Gazprom doet, loop je dus het risico op rechtszaken, waarbij zij mogelijk zelfs het kussengas zullen terugeisen.’ Nieuw kussengas kost, omdat je zo veel nodig hebt en de gasprijs zo hoog is, nu miljarden.

Voor al dat soort bedenkingen heeft de Nederlandse regering eigenlijk geen tijd. De Bergermeer is op dit moment voor nog geen 10 procent gevuld, en het vullen kost tijd: zo’n 150 dagen. Als de berging voor de winter weer afgetopt moet zijn, is er weinig speling. Ergens ‘de komende twee weken’ wil Jetten hier tot ‘een beslissing’ komen, zei hij deze week.

Eigen houtje

Volgens een ingewijde is het uitkopen van Taqa de enige logische beslissing die Jetten kan nemen. EBN zou dan 100 procent aandeelhouder worden in Bergermeer. Vervolgens kan EBN op eigen houtje de use-it-or-lose-it clausule gebruiken, en de ruimte van Gazprom volstoppen met gas dat Nederland zelf koopt.

Luchtopname van een put in het gebied tussen Bergen en Alkmaar, waar het gas de opslag Bergermeer in wordt gepompt. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Luchtopname van een put in het gebied tussen Bergen en Alkmaar, waar het gas de opslag Bergermeer in wordt gepompt.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

‘Er worden hierover besprekingen gevoerd’, zegt een woordvoerder van GasTerra, het Nederlandse halve staatsbedrijf dat verantwoordelijk is voor de handel in Gronings gas en ook andere opslagen vult.

Zo’n overname zou Taqa waarschijnlijk zeer goed uitkomen. Al sinds 2016 verschijnen er berichten in de media dat Taqa van de buitenlandse gasbezittingen af wil. Afgelopen september bracht het bedrijf nog naar buiten dat het overwoog ‘sommige zo niet alle’ gas- en oliegerelateerde bezittingen te verkopen.

Taqa betaalde twaalf jaar geleden het leeuwendeel van de 800 miljoen euro die het kostte om het Bergermeerreservoir geschikt te maken voor gasopslag. Nu bevinden zij zich ineens in de luxe positie dat er niet alleen een koper is voor het veld, maar dat die koper ook nog eens haast heeft.

Taqa maakte geen gebruik van de mogelijkheid op dit verhaal te reageren. EBN verwijst in een reactie naar de uitkomst van de ministerraad, waarin wordt gesteld dat het dit staatsbedrijf een functie kan vervullen bij het beschermen van de vitale infrastructuur die nodig is om de gasvoorraden te vullen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden