Nederlands baggerwerk in Indonesië bedreigd door corruptie

Voor de kust van Jakarta ligt een schat aan werk voor Nederlandse bedrijven: er verrijzen 17 kunstmatige eilandjes. Maar een corruptiezaak maakt de toekomst onzeker.

Een visualisatie van de eilandjes voor de kust van Jakarta. De beoogde zeewering heeft de vorm van de mythische vogel Garoeda, het nationale symbool van Indonesië.

Zeventien kunstmatige eilandjes groeien als een parelsnoer voor de kust van Jakarta. Zij zijn de trots van Nederlandse baggeraars die met dit miljardenproject een glanzend Nederlands visitekaartje in de regio hadden willen afgeven. Maar dat visitekaartje is deze week lelijk besmeurd geraakt door een corruptieschandaal dat zelfs voor Indonesische begrippen aanzienlijk is. Het 'Golfeiland', waar net de eerste bebouwing tevoorschijn piept, mist cruciale vergunningen, en achter het woord 'vergunning' blijkt een wereld van geknoei te schuilen, en geschuif met fikse bedragen.

Ariesman Widjaja is gevangengezet door de anti-corruptiecommissie KPK. Hij is de president-directeur van de grote projectontwikkelaar Agung Pomodoro Land, die het Golfeiland ontwikkelt. Widjaja is aangeklaagd omdat hij een gemeenteraadslid 70 duizend euro had gegeven om de procedure voor een zoneringsvergunning voor het eiland te versnellen. Dat raadslid, Mohamad Sanusi, is eveneens gearresteerd. Ook Sugianto 'Aguan' Sukuma, de baas van een andere bouwgigant, de Agung Sedayu Group, wacht een mogelijke aanklacht door de KPK. Hij mag voorlopig het land niet verlaten.

In het kielzog van de arrestaties worden nu alle vergunningen van het megaproject onder een vergrootglas gelegd. Wat daar opduikt is, aldus een van de lokale kranten, 'een juridisch rommeltje' en dat rommeltje kan in het ergste geval het einde betekenen van het hele project waaraan Nederlandse topbedrijven - ingenieursbureau's Witteveen en Bos en Haskoning en baggeraars Van Oord en Boskalis - nog jarenlang werk hoopten te hebben.

Ambitieus plan

'Het is in ieder geval niet goed voor de business' zegt Peter Vroege van Haskoning. En als het niet goed is voor de business is het ook niet goed voor de Nederlandse baggeraars, want zij zitten vooraan bij dit project. Vroege: 'Bij bijna elk van de zeventien eilanden is wel een Nederlands bedrijf betrokken'.

De eilanden leveren duizenden hectaren nieuwe dure bouwgrond op waarop vooral luxe villawijken en dure appartementen worden neergezet. Het opspuiten en bouwrijp maken van de zeventien eilanden is een meesterklus, maar achter deze klus wacht een nog veel groter project voor de Nederlandse baggeraars. De eilanden maken deel uit van een ambitieus plan om voor de kust van Jakarta een enorme zeewering te bouwen die de stad, die langzaam wegzinkt, moet beschermen tegen stijgend zeewater.

Ook in dat miljardenproject hopen de Nederlanders een stevig aandeel te kunnen hebben, maar deze zeewering-met-eilanden wordt nu bedreigd. En daarmee is het nog niet afgelopen. De corruptiebestrijders van de KPK hebben aangekondigd dat zij alle grote landwinningsprojecten in Indonesië nu gaan onderzoeken, en dat kan de baggeraars mogelijk nog meer werk gaan kosten.

Politieke wraakactie

De KPK lijkt niet meer te stuiten. Indonesië kijkt verbijsterd toe hoe de corruptiebestrijders een paar van de machtigste mannen van het land durven aanpakken en strijdbaar roepen dat het daar niet bij zal blijven. Sugianto 'Aguan' Sukuma is nauw gelieerd aan Tomy Winata, een onroerend-goedbaron die als onaantastbaar wordt beschouwd dankzij zijn connecties in hoge leger- ,politie- en politieke kringen.

Sukuma, Winata en Widjaja zijn mannen die de KPK nooit zou durven aanpakken als zij geen steun zouden hebben van een oppermachtige partij. Dat dit project nu ineens wordt aangepakt kan bijna geen toeval zijn, suggereert ook gouverneur Tjahaya 'Ahok' Basuki Purnama. Hij ziet er een politieke wraakactie in en wijst in de richting van de partij PDI-P van ex-president Megawati Soekarnoputri. De populaire 'Ahok' heeft steun van die partij bij de volgende gouverneursverkiezingen afgewezen. Hij weigerde zich te laten voorschrijven wie zijn vice-gouverneur moest worden en besloot liever zonder partij de verkiezingen in te gaan. Dat zou kwaad bloed hebben gezet en geleid hebben tot de aanval op het eilandenproject, waaraan 'Ahok' zo veel belang hecht.

Het al bestaande Golfeiland, dat zich linksonder de staart van de vogel bevindt.

Zoneringsvergunning

De corruptie zelf verbaast eigenlijk niemand. 'Iedereen weet hoe hier zaken wordt gedaan', zegt Vroege van Haskoning. 'Een miljardenproject waarbij een hele waslijst aan vergunningen moet worden afgegeven is vragen om corruptie.' De zoneringsvergunning is van groot belang voor de voortgang van het project en dat weten corrupte raadsleden als geen ander. Zij houden de aanvraag tegen in de wetenschap dat de prijs die voor de vergunning moet worden neergeteld alleen maar zal stijgen. Dan is 70 duizend euro voor een gemeenteraadslid nog maar een klein bedrag.

De Nederlandse bedrijven hebben geen deel aan dit spel, zegt Vroege: 'Wij worden ingehuurd en doen onze klus.' Die klus kan een vroegtijdig einde beleven als het schandaal te lang gaat duren. Vroege: 'Dit zijn projectontwikkelaars. Zij zijn afhankelijk van de markt en als er veel negatief nieuws is, verkopen zij niets.' Hoe gevoelig de sector is voor nieuws bewijst Agung Pomodoro Land: de aandelen van de groep werden maandag op één dag 10 procent minder waard.


Corruptie in de baggerwereld

Een vaargeul uitdiepen in de Niger-rivier in Nigeria; uitbreiding van het Suezkanaal in Egypte; baggeren in de grootste haven van Brazilië. Het is zo maar een greep uit recente opdrachten van Nederlandse baggeraars als Van Oord (Rotterdam), Boskalis (Papendrecht) en het kleinere De Boer (Sliedrecht). Het zijn opdrachten in landen waar, net als in Indonesië nu, steekpenningen soms de realiteit van het zakendoen zijn.

En net als bij het in opspraak geraakte Jakarta-project - waar Van Oord en Boskalis aan meewerken - zijn de baggeraars bijna altijd afhankelijk van een lokale projectontwikkelaar of aannemer. Hoe ver moeten zij gaan om de corruptie bij hun lokale opdrachtgevers te voorkomen?

'Het is onrealistisch eisen te stellen aan mijn opdrachtgever', zegt Hugo van de Graaf, directielid bij De Boer, over zijn werk in Brazilië. Volgens anticorruptieorganisatie Transparancy International kunnen bedrijven het goede gedrag van hun opdrachtgevers afdwingen. De Graaf: 'Afdwingen kunnen we niet, dan hebben we niks.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Premier Rutte bekijkt de maquette van een door Boskalis aangelegd eiland bij Panama-stad.Beeld anp

Hij heeft zelf geprobeerd een voet tussen de deur te krijgen in het Zuid-Amerikaanse land, maar 'je komt er moeilijk tussen'. Hij werkt daarom altijd als onderaannemer via een ingenieursbureau. 'Wat dit bureau moet doen voor de opdrachten, weten we niet.'

Zelf geen misstap begaan en zodra de opdrachtgever dit wel doet, de biezen pakken, is het motto uit Sliedrecht. 'Het laatste wat je wilt is met een affaire in de krant komen, zoals SBM Offshore (de wegens corruptie vervolgde vlottenbouwer, red.), aldus Van de Graaf.

In een haven nabij São Paulo hebben de autoriteiten een opdracht van hem drie maanden lang vertraagd vanwege vijf containers. Een hoop gedoe met 'punten en komma's in contracten', zegt Van de Graaf. 'Dan krijg je het idee: als je misschien iemand geld had betaald dan waren die containers eerder verplaatst. Maar dat is een hellend vlak.'

Het Rotterdamse Van Oord doet werk in Nigeria, De Boer blijft daar weg. Van de Graaf: 'Daar moet je voor elk dingetje vijf euro in een envelop stoppen.' Van Oord en het beursgenoteerde Boskalis hebben duurzaamheids- en gedragscodes op hun websites, maar geven verder geen toelichting. In het recente verleden raakte Boskalis zelf in opspraak vanwege omkoping van havenautoriteiten op Mauritius.

Over het Jakarta-project zijn de twee bedrijven duidelijk. Ze zeggen alleen in te kunnen staan voor hun eigen werk. Wat hun opdrachtgevers vervolgens op de door hen opgespoten eilanden bouwen en wie ze omkopen, daar zijn die opdrachtgevers zelf verantwoordelijk voor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden