Nederland Ansen 20191029 Biologische boer in dienst van het Drents Landschap met zijn Limousins op landgoed Rheebruggen  foto Harry Cock/de Volkskrant

reportage natuurvriendelijk boeren

Natuur en landbouw in balans, dat is de uitdaging

Nederland Ansen 20191029 Biologische boer in dienst van het Drents Landschap met zijn Limousins op landgoed Rheebruggen foto Harry Cock/de Volkskrant Beeld Harry Cock

Werken in harmonie met de natuur is de oplossing voor de stikstofcrisis. De Drentse boer Ekkels doet het. Hij weet hoe lastig het is voor veel collega’s. ‘Er zijn hier boeren die de grond nog zelf hebben ontgonnen en het lastig kunnen verkroppen als die teruggaat naar de natuur.’

Alexander Ekkels is trots dat zijn koeien niet permanent aan de diarree zijn. Het is voor de rundveehouder een teken dat hij zijn werk goed doet. ‘Wij boeren op deze plek zoals dat 400 jaar geleden op deze schrale gronden ook al gebeurde’, zegt hij. ‘In dienst van het landschap in plaats van ten koste van.’

De 45-jarige Ekkels doet zijn werk in Ansen voor Het Drentse Landschap, dat grote delen van de gronden in natuurgebieden laat beheren door boeren. Met de stikstofcrisis als leidraad maken we met de directeur van de stichting, Sonja van der Meer, een rondje over Ekkels’ werkgebied, landgoed Rheebruggen. Van der Meer legt uit dat boeren op hun land onder de voorwaarden werken van Het Drentse Landschap, om te voorkomen dat de natuur eronder lijdt.

In de deze maand gepresenteerde plannen om uit de stikstofcrisis te komen, wil Landbouwminister Carola Schouten niet alleen boeren met verouderde stallen uitkopen rond kwetsbare natuur. Rundveehouders – goed voor bijna de helft van alle landbouwstikstof –  die opereren bij de Natura-2000-gebieden moeten ook zoveel mogelijk in kringlopen gaan werken zoals dit op het Drentse Rheebruggen al decennia gebeurt.

De biologische boer Alexander Ekkels in dienst van het Drents Landschap met zijn Limousins op landgoed Rheebruggen. Beeld Harry Cock

Dit betekent: vee houden met genoeg grond voor het verbouwen van het voer en voldoende ruimte om de mest op het eigen land kwijt te kunnen. Grond die vrijkomt door het saneren van boerderijen moet van Schouten gebruikt worden om de achterblijvers, zoals dat heet, grondgebonden te laten werken.

Scheiding landbouw en natuur

Vooroorlogs boeren, noemt Ekkels dat. Weg van de harde scheiding tussen landbouw en natuur. Niet zoveel mogelijk uit grond en dier halen, zoals het adagium na de oorlog werd, maar kijken wat grond en dier nodig hebben zonder het uiterste van ze te vragen. Met name in de melkveehouderij wordt met zeer eiwitrijk voer en snelgroeiend gras de grens continu opgeschoven. Een powerdieet dat veel veehouders opzadelt met een overschot aan dunne drijfmest, in plaats van de vastere mest die de dieren van bioboer Ekkels produceren.

Deze ruwe mest is veel beter voor het bodemleven en de biodiversiteit – de verslechtering ervan is de reden dat er nu een stikstofdiscussie is.  Maar het vergt wel wat van de werkwijze van de boer. ‘Je moet echt op deze manier willen werken’, zegt Ekkels. ‘Het is een manier van leven. Als het niet uit de veehouder zelf komt, dan wordt het niks.’

In zijn kringloop is geen plaats voor kunstmest, want dit brengt extra stikstof in het systeem - en daarvan is er al te veel. Ook krachtvoer op basis van maïs en soja, dat van buiten wordt aangevoerd, is uit den boze. Behalve stikstof komt daarmee ook meer fosfaat op het land terecht dan het vee door te grazen eraf heeft gehaald.

De 200 Limousin vleeskoeien van Ekkels eten voor 98 procent gras van het eigen 250 hectare grond. In de winter, als de dieren alleen in de koudste maanden in de stal staan, wordt dat aangevuld met rogge, gerst en haver. Die verbouwt Ekkels zelf, uiteraard met hulp van de ruwe mest van zijn koeien, die in de zogeheten potstal (zie kader) nog is verrijkt door te composteren met stro. Daarmee zijn de nutriënten uit het gras en het graan via de maag van de koe weer terug op het land. Zie daar: een ronde kringloop.

Gemakkelijk praten

In loondienst bij Het Drentse Landschap heeft Ekkels relatief gemakkelijk praten, weet hij. Melk- of vleesveehouders die zoals Ekkels werken, hebben een beduidend lagere opbrengst dan reguliere boeren. Omringd door beschermde Natura 2000-gebieden het Dwingelderveld, het Holtingerveld en het Drents-Friese Wold, houdt hij zijn dieren primair om de landschapskwaliteit en de biodiversiteit te behouden. De vleesopbrengst, verkocht aan de leden, is bijzaak.

De minister kan wel willen dat rond kwetsbare natuur zo extensief wordt gewerkt als bij Ekkels, maar wat is het wenkend perspectief voor de boer die bijna 60 duizend euro per hectare eigen grond betaalt?

‘Dat blijft met de plannen van de minister de grote vraag’, zegt Carin Rougoor, landbouwadviseur bij agrarisch adviesbureau CLM. Dit is een van de redenen waarom boeren volgens haar nu protesteren. Er worden wel regels opgelegd en extra eisen gesteld, maar wat krijgen ze ervoor terug? ‘Nu horen ze vooral dat ze minder mogen’, zegt Rougoor. ‘De minister wil net als boeren hogere prijzen, maar hoe regel je dat op een wereldmarkt? Die vraag blijft nog onbeantwoord.’

Boer Ekkels, die van zijn vader leerde met de natuur te werken, geniet elke keer weer als hij de bedreigde grauwe klauwier ziet vliegen boven zijn land. Maar hij snapt ook dat zijn manier van werken ingewikkeld is voor veel collega’s. ‘Er zijn hier oude boeren die de grond nog zelf hebben ontgonnen en het lastig kunnen verkroppen als die in hun leven weer terug gaat naar de natuur.’ Maar bij rondleidingen door zijn grote, nieuwe stal, waarop de duizend zonnepanelen het dorp voorzien van stroom, ziet Ekkels ook een jongere generatie die weer meer in harmonie met de natuur wil werken.

Directeur Stichting het Drentse Landschap Sonja van der Meer. Beeld Harry Cock

Waar de stikstofcrisis wel alvast voor heeft gezorgd volgens Sonja van der Meer van Het Drentse Landschap, is dat het woord natuur tegenwoordig veelvuldig opduikt in beleidsstukken. Wel vindt ze het jammer dat de discussie over hoe het nu verder moet verhardt.

‘Landbouworganisatie LTO slaat geregeld wild om zich heen met het verhaal dat ze al veel doen tegen stikstofuitstoot en dat ze niet de veroorzaker van het probleem zijn’, zegt Van der Meer nadat ze even werd afgeleid door een zwerm in de zon dansende spreeuwen boven de bruinrode Limousins van Ekkels. ‘Terwijl we juist de afgelopen anderhalf jaar samen met LTO hebben gekeken hoe we oplossingsgericht kunnen samenwerken voor de natuur.’

Van der Meer weet dat de schuld van de stikstofcrisis niet enkel bij de boeren ligt, maar wil wel met ze blijven werken aan een oplossing. Door als natuurbeheerder niet met de rug naar de boeren te gaan staan. Ondanks het gevoel dat haar rond alle protesten bekruipt. ‘Het lijkt soms alsof boeren de natuur wel de rug toekeren.’

Alexander Ekkels op zijn tractor. Beeld Harry Cock

Ammoniakprobleem of broeikasgas  

Het is niet eenduidig wat de duurzaamste manier van veehouden is. De beste oplossing voor het ammoniakprobleem is niet automatisch beter in de uitstoot van broeikasgassen. ‘Het is een uiterst complex vraagstuk’, zegt mestexpert Wouter van der Weijden van de Stichting Centrum voor Landbouw en Milieu. ‘Het is maar net welk milieudoel je kiest.’

Neem weidegang. ‘Daarbij komt minder ammoniak in de lucht dan bij koeien die op stal staan, maar voor nitraatuitspoeling in de bodem is het juist omgekeerd’, zegt Van der Weijden. De potstal van Alexander Ekkels is nog een dubbelzinnig voorbeeld. De mest die eruit komt is vele malen beter voor bodem en biodiversiteit dan de drijfmest die uit reguliere stallen komt. Maar de potstallen waarbij mest en stro opstapelen en composteren, hebben niet per definitie een lagere ammoniak-uitstoot dan ligboxenstallen, zegt hoogleraar duurzaam bodembeheer Oene Oenema van Wageningen University. ‘Ook zijn ze een bron van lachgas (een krachtig broeikasgas, red.).’

Voorstanders van de potstal, zoals Ekkels, brengen daar tegenin dat deze huisvesting gepaard gaat met minder dieren houden, waardoor de hoeveelheid schadelijke uitstoot per hectare alsnog lager uitvalt dan bij boeren die intensiever werken. Voorstanders van een meer industriële vorm van landbouw kiezen liever voor hoogtechnologische dichte stallen in de rundveehouderij, zoals die er ook al met luchtwassers is in de varkenssector. Deze door de VVD gepromote aanpak voor de stikstofcrisis, waarbij in hun ogen de veestapel niet hoeft te krimpen, werd in een recent rapport van Wageningen University afgedaan als wensdenken. Om de stikstofuitstoot met ruim 50 procent te verlagen in Nederland is minder vee onvermijdelijk, concluderen de onderzoekers.

MEER OVER KRINGLOOPLANDBOUW EN STIKSTOF

Minister Schouten in gesprek met tegenpolen: ‘Voor duurzamere landbouw moeten we nú over onze dogma’s heen stappen’
Eén tegenstelling definieert Schoutens ministerschap en de boerendochter ging in gesprek met de exponenten ervan. ‘Mijn eigen beeld was veel te beperkt.’ 

Hoe arm en zielig is de boer echt?
De steun voor het boerenprotest lijkt logisch, want je bijt niet in de hand die je voedt. Maar wie verder inzoomt, ziet dat ‘de landbouw’ veel complexer is dan het lijkt.

De tijdbom onder het stikstofdossier tikte al twee jaar, maar het ministerie wilde het niet horen
Nederland is al maanden in de ban van een stikstofcrisis. De onbeantwoorde vraag: waarom was het ministerie zo slecht voorbereid op de uitspraak die het vergunningenstelsel deed instorten? Op zoek naar de drijfveren achter een alles-of-niets-spel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden