Na Olga Zoutendijks benoeming bij ABN Amro begon de ellende, maar ze is zeker niet de enige schuldige

De opvolgingsstrijd bij ABN Amro kent alleen maar verliezers

Met het onverwachte vertrek van president-commissaris Olga Zoutendijk is er een tumultueus eind gekomen aan een machtsstrijd bij ABN Amro. Na haar benoeming begon de ellende, maar zij is zeker niet de enige schuldige. Door Wilco Dekker en Robert Giebels

Op het hoofdkantoor van ABN Amro op de Zuidas was de spanning te snijden. Foto Guus Dubbelman/ de Volkskrant

Als de 'apotheose' van een opvolgingsdrama, zo kenschetste minister Wopke Hoekstra van Financiën woensdag het aftreden van Olga Zoutendijk als president-commissaris bij ABN Amro. Zij was een van de eerste vrouwen die deze belangrijke positie bij een AEX-bedrijf bekleedden, maar haar ambitie reikte - volgens ingewijden - nog hoger: zij wilde Gerrit Zalm opvolgen als bestuursvoorzitter. De strijd tussen Zalm en Zoutendijk om de macht bij ABN Amro veroorzaakte een kaalslag in de top van de bank. Zoutendijk leek aan de winnende hand, maar viel maandag in haar eigen zwaard.

Leiderschapsstijl

De bank maakte maandagavond bekend dat Zoutendijk per direct stopt als president-commissaris, na 'discussies' over haar 'leiderschapsstijl'. Zoutendijk, die tot juli lid van de raad van commissarissen blijft, zou zich te veel hebben bemoeid met de dagelijkse gang van zaken en de strategie van de bank. In het Nederlandse bestuursmodel zijn die taken in handen van de bestuursvoorzitter en bij ABN Amro is dat oud-topambtenaar Kees van Dijkhuizen.

De president-commissaris blijft normaal gesproken - crises daargelaten - als toezichthouder en adviseur op de achtergrond. Volgens Het Financieele Dagblad waren er binnen en buiten de bank zo veel klachten over haar 'actieve' managementstijl, dat ze niet langer te handhaven was. Haar recente besluit een directiesecretaresse op non-actief te stellen, omdat de vrouw informatie gelekt zou hebben naar de pers, was volgens het FD de spreekwoordelijke druppel. Van Dijkhuizen zou naar aanleiding daarvan het vertrouwen in haar hebben opgezegd, waarop Zoutendijk maandagochtend in de raad van commissarissen haar vertrek aankondigde.

Verbazing en treurnis

Bankentoezichthouder DNB en de Europese Centrale Bank doen inmiddels onderzoek naar het functioneren van de raad van commissarissen van ABN Amro. Ook minister van Financiën Hoekstra komt (namens grootaandeelhouder de staat) in actie. De bank 'gaat door een lastige fase', zei hij vrijdag.

Het slagveld overziend becommentariëren ingewijden de gebeurtenissen in de top van de bank met een mengeling van verbazing en treurnis. Olga Zoutendijk was van begin af aan de verkeerde persoon voor die baan, zeggen allen. Zoutendijk (56) had geen ervaring op het allerhoogste niveau (de raad van bestuur), was al vijftien jaar weg uit Nederland en had als midden-vijftiger de leeftijd waarop je als bestuurder carrière hoort te maken in plaats van op de achtergrond te opereren als commissaris. Dat is vragen om problemen, vooral als die kandidaat (zoals Zoutendijk) gewend is aan een Angelsaksische omgeving, waar de president-commissaris een prominentere positie inneemt dan in het Nederlandse model. Zoutendijk wist dat en had het baanaanbod van ABN Amro dus beter kunnen weigeren, maar accepteerde het toch.

De rol van Gerrit Zalm

Volgens anderen had toenmalig bestuursvoorzitter Gerrit Zalm in het voorjaar van 2016 nooit akkoord moeten gaan met een president-commissaris die geen enkele ervaring had als lid van een raad van bestuur. 'Dat kan echt niet bij een grote bank. Maar Gerrit is gezagsgetrouw, hij is gewend naar de aandeelhouder te luisteren.'

De benoeming van Zoutendijk als voorzitter van de raad van commissarissen werd geaccordeerd door Hoekstra's voorganger op Financiën, Jeroen Dijsselbloem, en het NLFI, het agentschap dat over het staatsbelang in ABN Amro waakt. De overheid bezit nog 56 procent van de aandelen van de bank. Zeven mannen en drie vrouwen stonden op de zogenoemde longlist voor de functie. Dat Zoutendijk een vrouw is, vond Dijsselbloem volgens ingewijden overigens niet zo belangrijk, omdat de raad van commissarissen in zijn ogen al voldoende divers van samenstelling was.

Eerste vrouw

Zoutendijk begon haar carrière in 1986 bij de Algemene Bank Nederland en bleef vijftien jaar werken bij ABN Amro, in onder meer New York. In 2001 verkaste ze naar Australië, waar ze volgens haar cv bij twee banken diverse hoge managementposities vervulde. In 2014 werd Zoutendijk - dochter van oud-VVD-senator Guus Zoutendijk - benaderd om commissaris te worden bij ABN Amro, na een tip van oud-topman Jan Kalff. Na overleg met haar partner, een Amerikaanse, besloot ze terug te keren naar Nederland en naar haar oud-werkgever.

Twee jaar later werd ze bevorderd tot president-commissaris, als eerste vrouw op die positie bij de bank. In die rol werd ze verantwoordelijk voor de opvolging van toenmalig topman Gerrit Zalm, die in september 2016 had aangegeven in de loop van 2017 te zullen stoppen. De opvolging liep uit op een chaos, waarbij namen uitlekten, mensen beschadigd werden en een reeks kroonprinsen vertrok.

Tekst gaat door onder de foto.

Foto Guus Dubbelman/ de Volkskrant

Weinig respect

Volgens betrokkenen wilde Zoutendijk zelf de nieuwe baas worden van ABN Amro, of wekte ze in elk geval die indruk. Zoutendijk heeft dat altijd ontkend, maar werd binnen de bank op dat punt niet geloofd. Voor bestuursvoorzitter Zalm zou ze - volgens het FD - bijzonder weinig respect hebben gehad, omdat hij in haar ogen 'een ambtenaar was die de bank leidde als een ministerie en risico's uit de weg ging'. Zoutendijk ergerde zich groen en geel aan kettingroker Zalm. De oud-VVD-minister zou op zijn beurt veel moeite hebben gehad met haar directe, botte stijl van communiceren.

Alleen maar verliezers

Volgens ingewijden was Zalm woedend dat Zoutendijk niet terugtrad als president-commissaris om zich officieel te melden als kandidaat-bestuursvoorzitter - wat formeel de juiste weg zou zijn geweest. 'Dat zat erg diep bij Gerrit', zegt een betrokkene die meldt dat Zalm maandagavond verheugd reageerde op het bericht van het vertrek van Zoutendijk.

In het FD zei de oud-bewindsman en informateur van Rutte III openlijk dat ze een 'kwalijke' rol gespeeld had bij zijn opvolging. 'Je kunt niet in een benoemingscommissie zitten en jezelf proberen te lanceren als opvolger van de bestuursvoorzitter.' Niet heel chic, zo'n openlijke afrekening waarop Zalm desgevraagd geen verdere toelichting wil geven, maar het tekent de haat die hij bijna anderhalf jaar na zijn vertrek nog altijd voor Zoutendijk voelt.

Verkeerde post

'Olga Zoutendijk heeft zeker veel kwaliteiten, maar met een goede persoon op de verkeerde post gaat het dus toch mis', zegt hoogleraar ondernemingsfinanciering Arnoud Boot. Als president-commissaris slankte Zoutendijk de raad van bestuur en de hoogste managementlagen van de bank af. ABN Amro is een stuk kleiner geworden, nu bij reorganisaties duizenden werknemers hun baan kwijtraken. Ook zorgde ze ervoor dat er meer diversiteit in de top kwam. Maar tijdens dat proces trapte ze op zo veel tenen, dat haar ambtsperiode er na twee jaar al op zit. 'Ongelooflijk hoe ze er steeds met gestrekt been inging. Alsof er niets deugde', zegt een betrokkene die met haar werkte.

De managementsamenvatting van de ingewijden: een ongelukkige benoeming met alleen maar verliezers. Nadat Zoutendijks niets ontziende optreden eerst een hele reeks ABN Amro-bestuurders fataal was geworden, sneuvelt ze nu ook zelf.

Tegenslag voor topvrouwen

Het was een mooie opsteker voor de voorstanders van meer vrouwen in de top, de benoeming ruim anderhalf jaar geleden van Olga Zoutendijk tot president-commissaris van ABN Amro. Zij was de eerste vrouw op die prominente plek bij de bank en een van weinigen in Nederland. Maar nu Zoutendijk vervroegd weg moet vanwege 'discussies over haar leiderschapsstijl' dreigt een terugslag. En het schiet al niet op: het 'wettelijk streefcijfer' van minimaal 30 procent vrouwen in de top wordt ondanks jarenlange inspanningen nog steeds niet gehaald.

'Ik weet niet wat er gebeurd is bij ABN Amro, maar mij valt op hoeveel publiciteit er over deze zaak is. Dat onderstreept alleen maar de noodzaak meer vrouwen in de top te benoemen. Opdat een topvrouw normaal wordt gevonden en het vertrek van een topvrouw dus niet veel meer ophef teweegbrengt dan dat van een topman', zegt Mariëtte Turkenburg. Zij is bestuurslid van de Stichting Topvrouwen, die zich inzet voor meer vrouwen in de top en daartoe een database met ruim 1500 geschikte vrouwelijke kandidaten voor topposities bijhoudt.

Zoutendijk werd de afgelopen week in de publiciteit openlijk afgeserveerd. Gaat dat aarzelende vrouwen - en mannen die een vrouw kunnen benoemen - afschrikken? 'Het is jammer, maar dit hoort erbij in de top, of je nu man bent of vrouw. Je moet een eeltlaag hebben', zegt Turkenburg. 'Vrouwen die echt ambities hebben zullen zich hier niet door laten weerhouden. Ook dit waait weer over.'

Betrokkenen bij de affaire zeggen allen dat het feit dat ze een vrouw is geen rol heeft gespeeld bij het vroegtijdige vertrek van Zoutendijk. Oud-topman Gerrit Zalm en de huidige baas Kees van Dijkhuizen zijn keurig voorstander van meer vrouwen in de top. Wel klinken na de affaire geluiden dat bij de benoeming van een opvolger van Zoutendijk de kwaliteit voor de bank voorop moet staan en dat diversiteit er nu even niet toe doet - alsof het één het ander uitsluit. Minister Wopke Hoekstra van Financiën, die als grootaandeelhouder een belangrijke rol heeft bij de benoeming, liet eerder deze week in het midden of de nieuwe president-commissaris weer een vrouw moet zijn.

Zoutendijks vertrek moet het old boys network niet de gelegenheid bieden weer de macht te grijpen, is de waarschuwing van PvdA-Kamerlid Henk Nijboer aan grootaandeelhouder minister Hoekstra. 'We moeten niet terug naar vóór de crisis met slechte bestuurders, mannen van vijftig, zestig, die hun studiegenootjes baantjes toeschuiven', zegt Nijboer. In plaats van toe, neemt het aantal topvrouwen in de financiële sector af. 'Nederland loopt totaal achter in de wereld.'

Olga Zoutendijk
Voormalig president-commissaris bij ABN Amro, wilde Gerrit Zalm opvolgen als bestuursvoorzitter.

Rik van Slingeland
Van 2014 tot 2016 president-commissaris, werd opgevolgd door Olga Zoutendijk.

Kees van Dijkhuizen

Huidige bestuursvoorzitter van ABN Amro, volgde in 2017 Gerrit Zalm op

Wopke Hoekstra
Minister van Financiën, tevens namens de staat grootaandeelhouder van ABN Amro

Jan Kalff
Van 1994-2000 bestuursvoorzitter van ABN Amro, tipte Olga Zoutendijk

Gerrit Zalm
Van 2009 tot 2017 bestuursvoorzitter, Olga Zoutendijk was verantwoordelijk voor zijn opvolging