Multinationals

Ooit waren zij de belichaming van het kwaad, de multinationals. Nu wordt hen nog weinig in de weg gelegd. Dat betekent niet, zegt Joris Cammelbeeck, dat zij geen probleem meer vormen.VROEGER had je nog echte multinationals....

Want hielpen Anaconda, Kennecott en ITT de Amerikaanse regering begin jaren zeventig niet de linkse regering van Allende in Chili omver te werpen? En werkten Gulf, Standard Oil en Washington in de jaren vijftig niet eendrachtig samen om de Iraanse premier Mossadeq te wippen toen hun belangen gevaar liepen door diens plannen de olie te nationaliseren? Of denk aan de rol van de auto-industrie in de VS bij het oprollen van het tramnet in de jaren dertig. Wat goed is voor General Motors, is goed voor Amerika.

Boekenkasten werden er volgeschreven, kritiese studenten componeerden vlammende scripties, roerige teach-ins werden belegd om het verschijnsel multinational te analyseren, te veroordelen. De therapie luidde zoals vaker in die jaren: overheidsoptreden, nationaal en liever nog internationaal.

Het verweer van de multi's - in 1979 als contraproductief gehekeld door de econoom John Kenneth Galbraith - luidde steevast: wij hebben geen macht, wij doen ons werk binnen de wettelijke nationale kaders van de gastlanden, volgens de regels van de markteconomie en daar vaart eenieder wel bij. En daarbij hoort winst maximaliseren, kosten reduceren en aandeelhouders tevreden stellen. Wake up to the real world!

De kritische studenten, de bezorgde politici en burgers van weleer zijn ouder geworden, sadder and wiser. De staat raakte in de jaren tachtig in diskrediet. Van oplossing werd zij tot probleem gedegradeerd. Minder staat, meer markt, meer vrijheid. De multinationals kwamen met de schrik vrij en profiteerden van de nieuwe ideologische wind.

Ze groeiden en bloeiden, maar werden net als de nationale staten daarvóór topzwaar en raakten gebureaucratiseeerd. Conglomeraatvorming had een ondoorzichtige, inefficiënte productiestructuur en een onlogisch pakket van goederen tot gevolg. De bakens werden verzet en ze ontwikkelden zich in de jaren negentig tot slagvaardige, gespecialiseerde bedrijven. Terug naar de core business werd het wachtwoord. Coca-Cola ging nog een stap verder en bekeerde zich tot het model van 'decentraliserende centralisatie', waarin plaats is voor een grote mate van soevereiniteit van nationale vestigingen onder leiding van lokaal geworven managers om de schijn van imperialisme te vermijden. Bedrijfsstrategen spreken van 'multi-lokale multinationals'.

Maar terwijl de multinationals zich aanpassen aan de mondialisering van de economie, die na het failliet van het communisme, de terugtredende overheid en internet nog werd versneld, laten nieuwe tegenkrachten zich gelden. Niet-gouvernementele organisaties, zoals Greenpeace, vakbonden, actiegroepen, consumentenorganisaties en links-liberalen roeren zich in kwesties als het gebruik van kinderarbeid door Nike en de sloop van het Shell-boorplatform Brent Spar. De multinationals reageerden met zelfregulering en gedragscodes om zich de publieke opinie en de roep om wetgeving van het lijf te houden.

Intussen staan regeringen en handelsblokken onder toenemende druk van de onstuitbare opmars van multinationale bedrijven. Zij trachten via anti-kartelwetgeving de vrije markt en de keuzevrijheid van de consument veilig te stellen. Maar tegelijk concurreren zij onderling om investeringen van multinationals, met gunstige vestigingsvoorwaarden zoals soepele milieuregels en lage belastingen.

In 1999 beoordeelde het mededingingsbureau van de Europese Commissie 225 fusies en overnames en keurde er één af. Werkgelegenheid en welvaart, daar gaat het regeringen om. In Europa om daarmee de verzorgingsstaten in stand te kunnen houden en de vergrijzing te betalen. In de Derde Wereld om de politieke en sociale instabiliteit die het gevolg is van massawerkloosheid te beteugelen.

Omdat nationale staten steeds meer moeite hebben deze 'mondialseringsval' te ontlopen en multinationals vrijwel ongestoord selectief kunnen winkelen, is het tijd voor heropening van een verstomd debat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden