Minder uitkeringen als gevolg van zwaardere eisen

Minister Zalm van Financiën is euforisch nu ‘over de hele linie’ het aantal uitkeringen daalt. Hij ziet het als een succes van het kabinetsbeleid....

Gijs Herderscheê

Het is niet zomaar een daling van het aantal uitkeringen, het is ‘voor het eerst in tien jaar’, bericht het Centraal Bureau voor de Statistiek. Tien jaar geleden daalde het aantal WAO-uitkeringen door de eerste herkeuringen, en daalden WW en bijstand door banengroei.

Het afnemend beroep op de sociale zekerheid is een mooi gegeven. Blijkbaar redden meer mensen zich zonder vangnet van staatswege. Bovendien dalen de overheidsuitgaven en kunnen daardoor de premies, die iedereen moet betalen, omlaag.

De grote vraag is echter hoe degenen die hun uitkering zijn kwijtgeraakt zich redden. Zijn ze aan het werk, of zijn ze teruggeworpen op verborgen armoede?

Het succes roept herinneringen op aan de jaren tachtig. Toen kondigde de minister-president zijn aftreden aan als er meer dan een miljoen werklozen met een uitkering zouden zijn. Ruud Lubbers, want hij was het, werd gered door zijn partijgenoot Jan de Koning, destijds de minister van Sociale Zaken. De Koning scherpte de criteria voor de werkloosheidsuitkeringen aan, en het miljoen werd niet gehaald.

Nu speelt iets vergelijkbaars. Niet het aantal banen groeit of het aantal vacatures. Maar de drempels voor de bijstand (het laatste vangnet), de werkloosheidsuitkering WW en de arbeidsongeschiktheidsuitkering WAO zijn verhoogd.

De gemeenten zijn financieel volledig verantwoordelijk gemaakt voor de bijstand. Als ze minder uitkeringen toekennen, kunnen ze erop verdienen. Het blijkt een fantastische prikkel te zijn om fraude op te sporen en te proberen uitkeringsontvangers aan werk te helpen. Sommige gemeenten verdienen zo miljoenen.

Het is veel moeilijker geworden in aanmerking te komen voor de WW en de WAO. Het uitkeringsinstituut UWV berekende vooraf dat de scherpere WW-eisen 85 duizend uitkeringen zouden schelen. Was de versobering niet doorgevoerd, dan zouden er nu bijna 410 duizend WW-uitkeringen worden uitbetaald, in plaats van de huidige 322 duizend.

Bij de WAO speelt iets vergelijkbaars. In 2002 kwam het vorige kabinet met de Wet Poortwachter, waarin de plichten voor de zieke werknemer en zijn werkgever bij de aanvraag van een uitkering werden aangescherpt. Sindsdien kijken werkgever en werknemer beter of weer aan het werk gaan echt geen optie is.

Het kabinet-Balkenende deed er een schep bovenop. De werkgever moet nu twee jaar de uitkering bij ziekte verzorgen. Daardoor werden dit jaar amper nieuwe WAO-uitkeringen toegekend. Ook werd begonnen met de herkeuring van het leger arbeidsongeschikten met strengere keuringseisen. Van de tot dusver tachtigduizend herkeurden heeft de helft inmiddels een lagere uitkering of is de uitkering helemaal kwijt. Vandaar dat het aantal WAO’ers rap daalt.

Per saldo een groot succes, vindt minister Zalm. Zeker omdat het beroep op de bijstand niet stijgt. Vroeger kreeg iedereen die geen WAO of WW (meer) kreeg een bijstandsuitkering. Maar nu letten de gemeenten scherp op. Wie spaargeld of een eigen huis heeft, krijgt nu zeker geen bijstand. En nu ‘anderhalf verdieners’ in de meerderheid zijn, is het overloopeffect naar de bijstand weg. Wie een partner heeft met een inkomen, krijgt immers geen uitkering. Steeds meer Nederlanders hebben een huis of een spaarrekening. Ook zij krijgen geen bijstandsuitkering.

De bezuiniging die door de daling van het aantal uitkeringen wordt geboekt, is goed nieuws voor de belastingbetaler, maar ze wordt afgewenteld op individuele huishoudens en werkgevers die bij ziekte twee jaar lang de uitkering moeten betalen. Die kunnen alleen maar hopen dat de economie echt gaat aantrekken.

Want dat deze mensen aan de slag zijn gegaan, is onwaarschijnlijk. Volgens het Centraal Planbureau is de werkgelegenheid sinds 2001 gekrompen, terwijl de werkloze beroepsbevolking, inclusief degenen zonder uitkering, alleen maar stijgt.

Wat werkelijk gebeurt, is niet duidelijk. Het is mogelijk dat de duizenden bijstandsontvangers en WAO’ers die hun uitkering verloren, die ten onrechte kregen of zich daar stilzwijgend bij hebben neergelegd. Degenen die drie jaar geleden nog wel WW gekregen, maar nu niet meer, blijven geheel onzichtbaar. Het beleid zal slechts bijdragen aan het gevoel te premie betalen voor een verzekering maar er niets voor terug te krijgen. En dat tornt aan het draagvlak van de sociale zekerheid.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden