Milieuheffing moet pijn doen

‘Wanneer moeten we gaan betalen voor het inhaleren van lucht?’ Petronella is niet bepaald blij met de verpakkingenbelasting. Vanaf 1 mei moeten de grotere producenten van zakjes, doosjes en blikjes een heffing betalen....

Die grote boosdoener – het kabinet-Balkenende IV – wil de rem zetten op milieuvervuilend gedrag. Niet alleen wordt er een heffing ingevoerd op verpakkingen, maar ook op vliegen. Een zuinige auto wordt goedkoper, maar een benzineslurper wordt extra belast. Volgens het kabinet is het rechtvaardig dat de vervuiler betaalt. Doordat de heffingen op milieuonvriendelijk en ongezond gedrag dit jaar met 10 procent stijgen, komt de belastingrekening minder te liggen bij arbeid en winst.

De grote vraag is: trekt de consument zich er iets van aan? Hans van Mierlo, hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Maastricht, denkt van niet. ‘In het algemeen is het zo dat als de prijs stijgt, de vraag daalt. Maar de prijsgevoeligheid van benzine is bijna nul. Want iedereen wil blijven rijden. Bovendien is er geen écht alternatief. Ja, de trein. Maar die gaat op een tijdstip dat jou niet uitkomt, vanaf een plek die jou niet uitkomt, naar een plek waar je eigenlijk helemaal niet wilt zijn.’

De accijnzen verhogen, meent Van Mierlo, zou pas echt effect hebben op ons rijgedrag als je benzine tien keer zo duur zou maken. Milieuwinst door de verpakkingenbelasting? ‘Vergeet het maar. De kruidenier waar je je eigen zakje vol liet scheppen, bestaat niet meer. Ik geef je op een briefje dat dit door supermarkten en fabrikanten als excuus wordt gebruikt om de prijzen te verhogen.’

Een voorbeeld uit het verleden dan: de subsidie op dubbel glas. ‘Die is alweer afgeschaft. Want wat zag je: er was onvoldoende concurrentie en aanbieders gooiden gewoon de prijs omhoog, waardoor die subsidie in hun zak verdween. Dankuwel overheid!’

De hoogleraar – ‘Mijn visie is wat cynisch, zoals u merkt’ – ziet in het pakket groene maatregelen één lichtpuntje: de aankoopsubsidie en de lagere fiscale bijtelling voor zuinige auto’s. ‘De Toyota Prius en Honda Civic zijn niet aan te slepen. Er zijn twee redenen waarom het werkt: er is wat te kiezen en je merkt het in je portemonnee.’

Niet iedereen is somber. Ruud de Mooij, hoogleraar economie in Rotterdam en verbonden aan het Centraal Plan Bureau: ‘Wordt de benzine duurder, dan gaat men misschien niet minder rijden, maar wel zuinigere auto’s kopen.’

Hij noemt het een politieke keuze de vervuiler te laten betalen. ‘De vraag is: van wie is het milieu eigenlijk? Is het iets waar iedereen gratis onbeperkt gebruik van mag maken, of iets waar je collectief de rekening voor moet betalen?’

Martijn Blom van onderzoeksinstituut CE Delft: ‘De man in de straat zal zeggen: zo’n belasting zal mijn gedrag niet veranderen. Maar dat is te simpel. Kijk naar de Verenigde Staten. Daar rijden veel meer vervuilende auto’s en hier is de innovatie in de autobranche veel verder. Het effect is niet substantieel, maar het is niet nul.’

De meeste deskundigen menen dat het belasten van benzine en vervuilende auto’s zinvol is. Sinds begin dit jaar beloont de overheid de aanschaf van zuinige hybride auto’s. Zakelijke rijders betalen straks geen 25 maar 14 procent bijtelling en particulieren krijgen een milieusubsidie van 6.400 euro en fikse korting op de wegenbelasting. De vraag naar deze wagens steeg de laatste tijd explosief.

Naar de milieueffecten van de verpakkingenbelasting is nog geen onderzoek gedaan. Dat gebeurt in 2009. Wel menen onderzoekers van CE Delft dat met de huidige tarieven het milieueffect klein zal zijn en pas na lange termijn zichtbaar. De milieuwinst van de vliegtaks zal minimaal zijn en op lange termijn zelfs nihil, blijkt uit een studie van SEO Economisch Onderzoek uit Amsterdam.

Gert Spaargaren, hoogleraar milieubeleid in Wageningen, noemt de verpakkingentaks en de vliegtaks ‘de slechtste voorbeelden van groene belastingen’. De vliegtaks geldt vanaf 1 juli en bedraagt 11,25 euro per ticket op vluchten tot 2.500 kilometer en 45 euro per persoon voor langere vluchten.

‘Ik geloof niet dat mensen nu minder gaan vliegen,’ zegt Spaargaren. ‘Het is vooral een symbolische maatregel. De echte vergroening moet uit de luchtvaartsector zelf komen.’ Vliegen twee keer zo duur maken is geen optie, stelt hij. ‘Dan wordt het iets voor de rijken. Dat is goed voor het milieu, maar uit sociaal oogpunt onwenselijk.’

Een vliegtaks kan alleen succesvol zijn als andere landen volgen, zegt De Mooij. ‘De tarieven heel hoog maken heeft geen zin, want dan vliegen Nederlanders voortaan vanaf Düsseldorf. Daar heeft het milieu niks aan.’

De verpakkingenbelasting is een prikkel gericht op de producenten. Maar als zij die heffing doorberekenen, moet de consument betalen. Een slechte zaak, vindt Spaargaren. ‘De consument zal zijn gedrag pas veranderen als milieuvriendelijk verpakte spullen merkbaar goedkoper worden. Daar ziet het nu niet naar uit. De consument heeft – net als bij de vliegtaks – niks te kiezen. En het geld gaat voor het grootste deel naar de schatkist, waardoor het groene verhaal minder overtuigend wordt.’

Het is een netelig punt, vorige week opgerakeld door VVD-leider Mark Rutte. Waarom worden de opbrengsten uit die groene belastingen niet in het milieu geïnvesteerd? Volgens Rutte zijn de heffingen slechts bedoeld om de schatkist te spekken. Als iedereen echt minder zou gaan vliegen, komt minister Bos van Financiën immers niet rond met z’n begroting.

Van Mierlo: ‘Rutte sloeg de spijker op z’n kop. Dat de opbrengst naar de schatkist gaat, ondermijnt de maatschappelijke steun.’

Mirjam de Rijk, directeur van Stichting Natuur en Milieu, denkt daar anders over. ‘Die schatkist is van ons allemaal. Het kabinet steekt het geld heus niet in eigen zak. Als je heffingen invoert waarvan de opbrengst voor een bepaald doel moet worden gebruikt, krijg je perverse effecten. Hhoe meer er wordt gevlogen, hoe meer vliegtaks, hoe meer geld er dan kan naar bodemsanering.’

Hoe het volgens zelfverklaard cynicus Van Mierlo wel moet? ‘Van alles een beetje dan maar: een beetje verbieden, een beetje subsidie, een beetje belasten. Pappen en nathouden, veel anders zit er niet op. Of we concluderen: als de olie op is, is het op. Alternatieven komen er wel als het écht niet anders kan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden