Met verhandelbare landingsrechten zijn we goedkoper uit

Minister Jorritsma wil landingsrechten, de zogenoemde slots, verhandelbaar maken. Dat is een goed idee dat een hoop problemen van Schiphol kan oplossen, meent Mark Lijesen....

HALF MEI trok de slot-coördinator van Schiphol, ir. H. Wijkhuizen, aan de noodrem. De circa negentig extra vluchten met supporters voor de finale van de Champions League in Amsterdam pasten niet binnen het maximale aantal vliegbewegingen dat Schiphol voor 1998 te vergeven heeft.

Ongeveer een maand later maakt het ministerie van Verkeer en Waterstaat een oplossing bekend: landingsrechten moeten verhandelbaar worden.

Deze oplossing is even simpel als doeltreffend. Slots op Schiphol zijn schaars en schaarse zaken hebben nu eenmaal een prijs. Slots moeten dus ook een prijs hebben, en dat is te realiseren door ze verhandelbaar te maken.

Minister Jorritisma heeft de Europese Commissie gevraagd met voorstellen te komen. De huidige Europese regels, die weer zijn gebaseerd op die van de internationale luchtvaartorganisatie IATA, verbieden op dit moment de handel in landingsrechten.

Hoe zou het met de voetbalvluchten zijn gegaan in een situatie met verhandelbare landingsrechten? De maatschappijen die de supporters vervoeren hebben geen (extra) slots en moeten die dus kopen.

Ze zijn bereid ervoor te betalen, omdat ze met die slots winstgevende vluchten kunnen uitvoeren. Andere maatschappijen zijn wel bereid hun slots te verkopen, maar verlangen daar een prijs voor, omdat de verkoop hen de mogelijkheid van een winstgevende vlucht ontneemt.

Zo ontstaat een prijs die afhankelijk is van de winst die luchtvaartmaatschappijen denken te kunnen maken op hun vluchten. Dat hangt weer af van de mate waarin hun klanten bereid zijn extra te betalen voor de vlucht, hetgeen in het geval van de Champions League-finale zeker het geval is.

Op deze manier hadden de supporters voor de finale naar Amsterdam kunnen vliegen zonder dat het totale aantal vliegbewegingen op Schiphol voor 1998 uitgebreid had hoeven worden. De vluchten met een hogere prioriteit waren dan ten koste gegaan van minder belangrijke vluchten.

Al met al is het een efficiënte oplossing voor een nijpend probleem. Dit jaar heeft de slotcoördinator zo'n 20.000 aanvragen voor vliegbewegingen niet kunnen honoreren.

Door een maand geleden toe te geven aan de druk rond de Champions League finale is een precedent geschapen. Vluchten met een hoge prioriteit gaan niet ten koste van andere, minder belangrijke vluchten, maar ten koste van de door de overheid gestelde milieugrenzen. Hier verliezen zowel milieu als democratie: er wordt meer gevlogen en de overheid boet in aan betrouwbaarheid.

Toch is de KLM niet blij met het idee, en dat is best te begrijpen. De KLM profiteert namelijk sterk van de huidige wijze van verdelen. Op grond van internationale regelgeving krijgen maatschappijen met de oudste rechten voorrang bij de verdeling van de slots. En KLM staat bij die verdeling vooraan in de rij. Wanneer deze systematiek aangepast wordt, kan KLM er dus alleen maar op verliezen.

Volgens KLM zou het verhandelbaar maken van slots leiden tot duurdere tickets en tot een concurrentievoordeel voor kapitaalkrachtige maatschappijen. Beide argumenten zijn onjuist.

Het ministerie denkt aan twee constructies. Bij de ene variant verkoopt de staat slots aan de meest biedende partij en laat de opbrengsten in de schatkist vloeien. In dat geval zou er sprake kunnen zijn van een lastenverzwaring en daarmee inderdaad van hogere tarieven.

Het is twijfelachtig of het zo zal gaan. Schiphol moet concurreren met andere luchthavens en kan zich waarschijnlijk geen algemene prijsverhoging veroorloven. De directie van de luchthaven zal dan andere tarieven gaan verlagen, om netto op hetzelfde uit te komen.

De staat kan dit alleen voorkomen door als aandeelhouder in te grijpen. Dat de staat dat doet is onwaarschijnlijk, de Nederlandse overheid hanteert als beleidsuitgangspunt dat publieke doelen niet langs deze weg bereikt moeten worden, maar via wetgeving.

Het alternatief is het systeem dat ik hiervoor beschreef. De uitgave van slots is gratis, daarna kunnen maatschappijen ze onderling verhandelen. Leidt dat dan tot hogere prijzen voor de passagier? Ik zie niet in waarom. Naast de kosten van aankopen van slots hebben de maatschappijen er ook opbrengsten van.

Natuurlijk zal de ene vlucht goedkoper worden en de andere duurder, maar dat is eerder de kracht dan de zwakte van het systeem: vluchten waar veel vraag naar is, worden duurder, andere goedkoper.

Sterker nog, ik denk dat er over het geheel genomen een prijsdaling op zal treden. Een efficiëntere maatschappij, en niet zo zeer een kapitaalkrachtige, is namelijk in staat om relatief meer slots te kopen. Zij kunnen dan sneller groeien dan ze zonder een systeem van verhandelbare rechten zouden kunnen. Hierdoor dalen de gemiddelde kosten en dus de gemiddelde tarieven.

Bovendien biedt het de passagiers meer keuzevrijheid. Die wordt in het huidige systeem nog ingeperkt door de rigide regels bij het verdelen van landingsrechten.

Het idee van Verkeer en Waterstaat is dus een schot in de roos. Het verhandelbaar maken van slots leidt tot een efficiëntere verdeling van de ruimte op Schiphol en is in het voordeel van de passagier. De koudwatervrees van de Europese Commissie is onterecht en de kritiek van KLM komt voort uit verdediging van het eigenbelang.

Mark Lijesen is senior onderzoeker bij IOO BV, Economisch onderzoek voor de publieke sector.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden