Mayday voor een jongensdroom

Piloot worden - voor menigeen is er niets mooiers denkbaar. Maar ABN Amro, de laatste bank die de studie van anderhalve ton nog financierde, houdt daar nu mee op. De kans op werk - en terugbetaling - is te gering. Wordt vliegen een baan voor de elite?

Vluchtsimulator Boeing 737 bij pilotenopleiding EPST. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Vluchtsimulator Boeing 737 bij pilotenopleiding EPST.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Stelt u zich een collegezaal voor waarin, naast uzelf, nog 99 andere leerlingen zitten. De school ziet er flitsend uit en de docenten hebben stuk voor stuk een stralende glimlach waarin gouden bergen weerkaatsen. U heeft er zin in. Hier droomde u van.

Maar stel dat u ook zou weten dat meer dan de helft van de studenten naast u vijf jaar na het afstuderen nog altijd werkloos is, dat ongeveer tien van hen dan aan het betalen zijn om toch te mogen werken, nog eens tien werken voor bedrijven op een zwarte lijst, dat zo'n vijf ex-studenten kampen met ernstige psychische klachten, dat een handvol zelfs in de schuldsanering zit en dat alle honderd een gemiddelde studieschuld hebben van 150 duizend euro.

Stel, u weet dat allemaal, zou u dan toch piloot willen worden?

Ja, was lange tijd het antwoord. Wie laat zich immers tegenhouden door zoiets futiels als praktische bezwaren tijdens het vervullen van een jongensdroom? Dwars door de lucht, tussen de wolken, verre oorden, een uniform, zonnebrillen, strepen op de mouw, kerosine, stewardessen, vrijheid, vliegen. Dit was het beeld dat tot voor kort door in totaal tien Nederlandse vliegopleidingen aan honderden jongens en meisjes per jaar werd voorgehouden. Leef je droom, vlieg!

Maar inmiddels is het antwoord nee geworden, zeker na vorig week. Vorige week trok ABN Amro namelijk definitief de stekker uit de zogenoemde pilotendesk waarmee de bank het opleidingssysteem voor Nederlandse piloten in een klap failliet verklaarde. De piloten waren niet meer rendabel, dus basta. En omdat ABN, na Rabobank, ING en Friesland Bank, de laatste nog overgebleven bank was die de vaak torenhoge studiekosten voor piloten in spe financierde, kunnen jongens en meisjes met een pilotendroom vanaf september nergens meer geld lenen.

Totaal verziekt

Op dit moment zijn er op de Nederlandse vliegscholen nog zo'n 150 piloten in opleiding, en sinds vorige week speelt er opeens een vraag in hun hoofd: zijn zij de laatste Nederlandse piloten ooit? Tekenend is dat zelfs de KLM Flight Academy - het summum van vliegopleidingen in Nederland - dit schooljaar nog niet met een nieuwe lichting is gestart.

'Het is heel belangrijk dat Nederlanders hun beeld van piloten herzien', zegt publiciste en voormalig stewardess Nienke Groenendijk, auteur van het pilotenboek De vervlogen droom. Zij verdiepte zich de afgelopen jaren in de wat zij de 'totaal verziekte pilotenwereld' noemt. 'Het is allang niet meer zo dat je direct na je opleiding bij de KLM aan de slag kunt en daar tweeënhalve ton per jaar verdient. Sterker nog: er zitten piloten in de schuldsanering.'

De twee grootste problemen volgens Groenendijk: de totale wildgroei aan commerciële vliegopleidingen sinds de Rijksluchtvaartschool werd geprivatiseerd en het gemak waarmee vooral ABN Amro sindsdien tonnen uitleende aan jongeren met soms niet meer dan een mavo-diploma op zak.

1.000 werkloze vliegers

Neem Maurice Lapré, die in 2006 als 20-jarige een open dag bezocht van de Stella Aviation Academy in Teuge, de grootste vliegschool van Nederland. De instructeurs vroegen hem naar zijn ambities, die ze vervolgens overtroefden met anekdotes zo mooi dat zijn handen direct gingen jeuken. Dit is de plek die al je jongensdromen vervult, zo was de boodschap. Tekenen bij het kruisje, a.u.b.

Er werd uiteraard vermeld dat de opleidingskosten inderdaad aan de hoge kant zijn: anderhalve ton voor alles erop en eraan - kerosine kost nu eenmaal meer dan de bic-balpen van een geschiedenisstudent. Maar zodra je piloot bent - en dat ben je snel genoeg - verdien je dat zo terug. Wederom een brief thuis, ditmaal van ABN Amro. Anderhalve ton? Tekenen bij het kruisje a.u.b.

Toen Lapré naar die open dag in Teuge ging, begon de pilotenmarkt al te veranderen. De budgetmaatschappijen rukten op, waardoor de salarissen onder druk kwamen te staan, maar het voornaamste probleem: de pilotenklasjes raakten wereldwijd steeds voller. 'Toch werden alle vragen daarover meteen weerlegd. Het zit wel goed, zeiden ze. De risico's zijn afgedekt, en als je door de selectie heen komt, ligt de wereld voor je open.'

Een Engelse piloot verlaat een Boeing 737-vluchtsimulator bij de pilotenopleiding EPST in Utrecht. Beeld Guus Dubbelman /  de Volkskrant
Een Engelse piloot verlaat een Boeing 737-vluchtsimulator bij de pilotenopleiding EPST in Utrecht.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Het liep anders, want nu, tien jaar later, is Lapré geen piloot maar itc-consultant. Hij heeft een schuld van ruim 200 duizend euro, waarover hij maandelijks 1.000 euro aan rente betaalt. Hij heeft nog geen euro afgelost, daarvoor verdient hij te weinig.

'Toen ik net afgestudeerd was, heb ik sollicitatiebrieven gestuurd naar vrijwel elke luchtvaartmaatschappij ter wereld', zegt hij. 'Maar het lukte niet. Er is zo'n enorm pilotenoverschot. In het topjaar van Stella kwamen er twee- tot driehonderd piloten per jaar op de markt. Mensen zeiden: dan ga je toch naar het buitenland? Maar ook daar zijn heel veel vliegscholen, en ook daar zoekt iedereen naar werk.'

Volgens schattingen van de pilotenvakbond VNV zijn er op dit moment ongeveer 1.000 werkloze Nederlandse vliegers op een totaal van 5.000. Vooral de jongere generatie is de klos. Van de sinds 2009 afgestudeerden zit ongeveer driekwart werkloos thuis. Uit een studie van de Universiteit Gent blijkt bovendien dat van degenen met werk zo'n 40 procent zonder vast contract vliegt, een ongekend hoog percentage in vergelijking met andere beroepsgroepen.

Het gevolg: tientallen Nederlandse piloten zochten de afgelopen jaren uit wanhoop hun heil bij maatschappijen met slechte reputaties (zeker vijftig piloten werkten in 2014 bij airlines die niet mogen landen in de Europese Unie), of betalen zelfs om vliegervaring op te doen; het zogenoemde pay-to-fly-principe.

De VNV schat dat ruim vierhonderd afgestudeerde Nederlandse piloten de afgelopen drie jaar bedragen tussen de 30- en 50 duizend euro hebben betaald om te mogen werken voor goedkopere maatschappijen als Ryanair. Ook Lapré trok na zijn zoveelste afwijzing richting Istanbul, waar hij 35 duizend euro overmaakte aan het Turkse Freebird Airlines. Toen zijn betaalde traject erop zat, bleek echter dat de bijbehorende baangarantie geen knip voor de neus waard was, waarna hij werd ingeruild voor een nog jongere piloot, die weer duizenden euro's meebracht.

'Toen het daarna weer niet lukte bij sollicitaties, heb ik alle emoties uitgeschakeld en tegen mezelf gezegd: het zit er gewoon niet meer in, Maurice. Ga iets anders doen.' Lapré woonde op dat moment weer bij zijn ouders, hield door de rentelasten nauwelijks geld over om van te leven en raakte steeds verder verwijderd van zijn jongensdroom. Hij besloot zijn vliegbrevet te laten verlopen en de wereld waar hij al van jongs af aan bij wilde horen, de rug toe te keren.

Lapré werkt momenteel met zestig andere jonge piloten aan een zaak tegen ABN. Zij vinden dat de bank de eigen zorgplicht verzuimde door hun een veel te hoge lening aan te smeren. 'Geef toe: het is vreemd dat een jongen van 17 met een havo-diploma en een jongensdroom gemakkelijker geld kan lenen dan een jong gezin met twee kinderen', zei de advocaat van de zestig, Frank Olberts, eerder in de Volkskrant.

De rechtszaak, de negatieve publiciteit, maar vooral het afnemend aantal piloten waren vorige week voor ABN Amro reden om na een kwart eeuw de stekker uit de pilotendesk te trekken. ABN heeft er vrij lang over gedaan tot dat inzicht te komen, zegt oud-stewardess Groenendijk. In 2013 interviewde ze voor haar boek toenmalig hoofd particuliere kredieten van ABN Amro, Roelien Ritsema van Eck, die toen nog zei dat 'op het moment dat wij als bank zeggen dat we dit helemaal niet meer doen, dan gaan alle scholen in Nederland failliet en krijgen alle mensen die op de wachtlijst staan geen baan meer. Daarmee zou je heel veel individuele personen in grote problemen brengen.'

'Het is inmiddels geen 2013 meer, dat is de kern van de zaak', zegt ABN Amro nu. 'Wij zijn een paar jaar verder, en de hoop die we toen hadden, dat de pilotenmarkt weer zou aantrekken, heeft zich niet dusdanig waargemaakt.' Leningen werden van oudsher verstrekt op basis van een hoog toekomstig salaris, maar ABN ziet nu in dat die verwachting niet meer reëel is. 'Ik begrijp dat het door deze beslissing lastig wordt voor jongeren die piloot willen worden, maar wij zijn een bank. Als wij eraan verdiend hadden, waren we er niet mee gestopt.'

Piramidespel

Met andere woorden: het is klaar. En dat is goed nieuws, zegt Joost van Doesburg van pilotenbond VNV. In het ideale geval was ABN Amro drie jaar geleden al gestopt met het verstrekken van leningen, want de markt zoals hij nu is, is verre van gezond.

Symbool voor die ongezonde markt, zeggen de experts, was de Stella Aviation Academy, de grootste van de in totaal tien Nederlandse vliegscholen. Sinds de Rijksluchtvaartschool in 1991 werd geprivatiseerd, schoten de opleidingen in korte tijd uit de grond. Daar zaten heel degelijke opleidingen tussen, zoals die gelieerd aan KLM en Martinair, maar ook een aantal commerciële scholen met zeer twijfelachtige imago's.

Zo haalde Stella de laatste jaren twijfelende studenten over de streep met een baangarantieregeling: voor 10 duizend euro extra zou iedereen die binnen drie jaar geen piloot was alle opleidingskosten terugkrijgen. Om die baangarantie te kunnen uitkeren, was echter geld nodig, dat weer bij nieuwe studenten vandaan moest komen, die weer gelokt werden met een baangarantie, enzovoorts. De pilotenschool als piramidespel. Toen de school anderhalf jaar geleden failliet ging, konden honderden werkloze piloten fluiten naar hun in totaal 17 miljoen euro. Door de lage toelatingseisen die de school hanteerde, falen veel van hen bovendien voor zoiets simpels als een oogtest zodra ze bij serieuze maatschappijen solliciteren.

Dat dergelijke luchtvaartscholen het moeilijk krijgen nu ABN geen leningen meer verstrekt, vinden veel betrokkenen goed nieuws. Maar volgens Van Doesburg van VNV is het wel essentieel dat er Nederlandse pilotenopleidingen blijven bestaan. 'Als we niets doen, verandert het beroep van een voor iedereen bereikbare droom in een speeltje voor de elite.'

Bij veel opleiders in het land is de zoektocht naar vers kapitaal afgelopen week dan ook volop losgebarsten. De belangrijke KLM Flight Academy zegt nog altijd te hopen op een alternatieve financiering voor zijn leerlingen. Maar VNV trekt na twee weken al de conclusie dat er geen private investeerders meer over zijn die bereid zijn geld te pompen in pilotenleningen.

Daarom, stelt VNV, zit er voor KLM en andere luchtvaartmaatschappijen weinig anders op dan de opleidingen zelf te voorfinancieren. De opleidingskosten zijn een peulenschil vergeleken met hun miljardenomzetten, aldus de bond. Bij Lufthansa en British Airways bestaan dergelijke opleidingsarrangementen al. Daar betalen maatschappijen een groot deel van de kosten, waarna de piloten later een percentage van hun salaris terugstorten in de bedrijfskas.

De meeste Nederlandse luchtvaartmaatschappijen staan echter niet te springen die rol op zich te nemen. 'Op dit moment zijn er nog zoveel opgeleide piloten die geen baan hebben, dat wij vooralsnog geen tekort voorzien', zegt een woordvoerder van touroperator TUI, die 170 piloten in dienst heeft. Ook de in Lelystad gevestigde vliegtuigmaatschappij annex opleider AIS Airlines gaat niet zelf betalen. Komt er geen nieuwe geldverstrekker, dan zijn alleen nog leerlingen met rijke ouders welkom. De aanbieder van zakelijke nichevluchten - opleider van zo'n twintig piloten per jaar - vindt dit wel jammer, maar helaas.

Ondertussen ging de voorlichtingsdag van de KLM Flight Academy in Eelde deze week gewoon door. De wachtlijst is dit jaar weliswaar opgelopen tot 100 piloten en er geldt de komende twee jaar bovendien een aannamestop vanwege de verhoging van de pensioenleeftijd, maar vooralsnog heerst een boodschap: tot september staat het leningenloket van ABN nog open. Wil je die jongensdroom dus vervullen, doe het dan nu.

Het advies van Maurice Lapré luidt echter: doe het niet. 'Ik ben inmiddels op een leeftijd, 31, waarin ik mijn situatie onder ogen moet zien. Ik ga nooit genoeg verdienen om die twee ton af te betalen. Ondertussen kan ik geen huis kopen, want wie geeft mij een hypotheek? Ik kan niet trouwen, want ik wil mijn vrouw niet opzadelen met deze schuld. Ik wil geen kinderen als ik ze financieel niets te bieden heb... Ik vertel dit vrij rustig, maar hierachter gaat heel veel emotie schuil. Ik zou zo graag verder gaan met mijn leven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden