Interview

Martin Wolf: Tijdperk-Trump is iets tussen slecht en catastrofaal

Sombere voorspellingen genoeg dezer dagen. Maar als ze komen van Martin Wolf, een van de gezaghebbendste economisch commentatoren ter wereld, is er alle reden om te luisteren.

Financial Times-commentator Martin Wolf: 'Amerika zal dit keer niet de eenzame ster van de democratie zijn die blijft schijnen.' Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Vandaag had hij zich nog zo voorgenomen de zaken van de zonnige kant te zien. 'Ik ben er een beetje klaar mee om gedeprimeerd te zijn', zegt Martin Wolf, commentator van The Financial Times, aan het begin van het gesprek. Maar helaas, zo blijkt gaandeweg: de aanwijzingen dat 2016 een jaar zal blijken waarin de mensheid een fundamenteel foute weg is ingeslagen, zijn simpelweg te groot om een uur lang te negeren. 'Mijn inschatting van het tijdperk-Trump ligt ergens tussen slecht en catastrofaal. Dat hij stopt met TPP, het vrijhandelsverdrag, is niet zo belangrijk. Dat is hooguit symbolisch. Maar ik geloof oprecht niet dat deze man in staat is tot rationeel denken.'

Sombere speculaties alom dezer dagen. Maar wanneer een man als Martin Wolf zo'n alarmistische toon aanslaat, is er alle reden om te luisteren. De commentator geniet wereldwijd grote invloed. Economen als Paul Krugman prijzen hem de hemel in, net als beleidsmakers als Timothy Geithner, oud-minister van Financiën onder Obama. Misschien nog wel bijzonderder: Wolf is één van de weinige deskundigen van wie het oordeel door zowel de financieel-economische elite als door haar critici serieus wordt genomen.

Hoe deprimerend ook, we leven in precies het soort historische tijden waarvoor de in 1946 geboren Wolf ooit besloot zich op economie te storten. Zijn vader, een joodse theaterman, was vlak voor de Tweede Wereldoorlog Wenen ontvlucht. In Londen ontmoette hij Martins uit Nederland afkomstige moeder. Zij verloor tientallen familieleden in de Holocaust. De zoon was doordrongen van het totalitaire gevaar. En zijn financieel-economische ingrediënten: crisis, massawerkloosheid plus een falend establishment. Dat nooit weer.

Het regent de afgelopen weken beladen jaartallen. 2016 zou het nieuwe 1914 zijn. Of toch meer als 1933. Is dat niet schromelijk overdreven?

'Wie zei het ook alweer? De geschiedenis herhaalt zich niet, maar ze rijmt wel. De economische en politieke wanorde die tijdens het Interbellum heerste in Europa, is onvergelijkbaar met alles wat we tegenwoordig zien. De crisis van de afgelopen tien jaar was destructief. Toch hebben politici en centrale bankiers er oneindig veel verstandiger op gereageerd dan tijdens de Grote Depressie. Dat is het goede nieuws.'

Maar...

'...er is inderdaad ook slecht nieuws. Juist de landen die het westerse systeem door de jaren dertig en veertig heen wisten te slepen, de Verenigde Staten en Groot-Brittannië, zijn nu ten prooi gevallen aan destabiliserende krachten. Zij zijn zo bezien out of the game. In de jaren dertig werd in de VS niet iemand als Trump gekozen. Nu wel. Het gevolg? Amerika zal dit keer niet de eenzame ster van de democratie zijn die blijft schijnen. Het land pleegt verraad aan zijn principes. De despoten van deze wereld zullen dat beschouwen als een steun in de rug.'

Het huidige rechts-populisme is toch heel anders dan de autoritaire stromingen van voor de Tweede Wereldoorlog?

'Maar je ziet altijd en overal dezelfde wortels. Het is een mix van economische onrust en de angst voor neerwaartse mobiliteit. Niet onder de armen, maar bij de middenklasse. Waar dat toe leidt, hebben we al zo vaak meegemaakt. Ten eerste: je beschuldigt de bestaande elite ervan corrupt te zijn. Blind voor de plagen van de gewone mensen. Ten tweede: buitenstaanders worden tot zondebok gemaakt. Dat is het spel dat Donald Trump heeft gespeeld. En dat is, in mindere mate, ook wat het Brexit-kamp deed.'

Nergens in de wereld is een politicus zichtbaar die ook maar in de buurt komt van Hitler.

'Ik geloof ook niet dat het er zo beangstigend uitziet als voor mijn joodse ouders en grootouders in 1933. Maar ik kan me voorstellen dat ik behoorlijk bevreesd zou zijn als ik op dit moment moslim was in de VS of Europa. Als ik iets geleerd heb, is het dat er geen grens zit aan hoe ver mensen kunnen gaan. Je zult altijd enorme massa's vinden die tot alles bereid zijn. Die illegale bevelen willen opvolgen. Ook in beschaafde landen.'

Eén ding is wat Wolf betreft zeker: het Westen ondergaat een historische transformatie. Uitgerekend de oude, vertrouwde wereld waarin hij carrière maakte is op haar retour. Dat is het milieu van de even weldenkende als welgestelde liberale elite. Waarin zijn krant, The Financial Times, wordt gelezen. Met zijn jaarlijks terugkerende topontmoetingen in Bilderberg en Davos, twee plaatsen waar Wolf sinds jaar en dag een vaste gast is. Des te meer verbaast zijn reactie op dit alles: eigen schuld.

Tot de crisis was u warm voorstander van globalisering, vrijhandel, deregulering - kortom: alles wat nu onder vuur ligt.

'Dat is correct. En wat we nu meemaken, is ook niet hoe ik het me dertig jaar geleden had voorgesteld. Weet u, mensen verlangen naar vrijheid. Maar tegelijkertijd vrezen zij haar. Dat is één. Maar er is nog iets anders. Ik was me na de val van de Sovjet-Unie niet bewust van de schade die een slecht uitgevoerd liberalisme kan veroorzaken. We hebben ernstige fouten gemaakt bij de liberalisering van de financiële sector. De euro was een vergissing. Ga zo maar door.'

Van een gerenommeerde verdediger van het financiële systeem bent u veranderd in één van de meest prominente critici ervan.

'Ik zou prima kunnen leven met ons huidige financiële stelsel. Als het maar niet zo labiel was. Dat is het wel. De crises waar dit ook in de toekomst weer toe zal leiden, kunnen we echt niet hebben. Dus moeten we een ander systeem creëren. Het gaat erom vrijheid te waarborgen en tegelijkertijd te zorgen dat de meeste mensen een min of meer fatsoenlijk leven kunnen leiden.'

Heel erg liberaal klinkt dat niet meer.

'Je hebt denkers, vooral op het Europese vasteland, voor wie het liberalisme een absolute ideologie is. Het individu is daarin verheven boven alles. Elke maatregel die dat individualisme ook maar een beetje aantast, is een stap op weg naar de slavernij. Onzin. Absolute ideeën moeten wat mij betreft altijd aangepast worden aan de realiteit. En extreme tijden vergen extreme maatregelen, ook op economisch vlak. Je moet er alles aan doen om te voorkomen dat het totale systeem omvalt.

Bent u aan het radicaliseren?

(Aarzelt) 'Mijn waarden veranderen niet. Het zijn in wezen dezelfde waarden als die van mijn vader en moeder. Maar mijn begrip van hoe de wereld functioneert, dat wijzigt wel. Eigenlijk schaam ik me daar niet zo voor. Onfeilbaarheid is een religieus idee. Niet iets voor de echte wereld. Ik ben liever iemand die zijn standpunt verandert in reactie op nieuwe gebeurtenissen en ideeën, dan een gesloten geest.

Mogen de banken nog geld scheppen?

Slechts één op de vijf mensen blijkt te weten dat het commerciële banken zijn die meer dan 95 procent van het geld scheppen. De helft is ervan overtuigd dat overheden of centrale banken hiervoor verantwoordelijk zijn. Dat blijkt uit onderzoek van Motivaction onder 23 duizend inwoners van twintig verschillende landen.

Telkens wanneer een bank een nieuwe lening verstrekt, breidt zij de facto de geldvoorraad uit. Toezichthouders kunnen hooguit op de rem staan via het eigen kapitaal dat banken moeten aanhouden. Dat is de kat op het spek binden, menen critici. Banken hebben op die manier immers een perverse prikkel om te veel geld te scheppen. Met financiële crises tot gevolg. De grote vraag is of het anders kan.

Martin Wolf meent van wel. Als één van de meest vocale voorstanders van 'publieke geldschepping' bepleitte hij deze week, op uitnodiging van het Sustainable Finance Lab, zijn zaak in Nederland. 'Er zijn veel verschillende manieren waarop je dit kunt doen', legt hij uit. 'Wat mij betreft moet de beslissing hoeveel geld er elk jaar gecreëerd wordt bij technocraten liggen. Politici kun je dat niet toevertrouwen.' Net als nu dus, met het verschil dat hét beleidsinstrument voor centrale banken niet langer de rente is, maar de geldvoorraad. Tijdens een crisis kan die worden uitgebreid. Draait de economie op volle toeren, dan moet de rem erop.

Hoe je dat verse geld vervolgens besteedt, is wat Wolf betreft een democratisch besluit. 'De centrale bank zou het bijvoorbeeld direct naar de overheidsbegroting kunnen sluizen; het kabinet bepaalt vervolgens of het naar infrastructuur gaat, of naar iets anders.'

Dat overheden hiermee veel te machtig worden, gaat er bij Wolf niet in. 'De financiële sector heeft op dit moment ook al niks meer weg van een vrije markt. Niemand gelooft dat een grote bank failliet kan gaan. De toezichthouders schrijven ze tot in detail voor hoe ze zich moeten gedragen. Ik maak er weleens een grapje over, maar het is waar: bankiers zijn in feite dik betaalde ambtenaren geworden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.