Marshall Plan sneed dwars door Europa

Het Marshall Plan was de meest briljante buitenlands-politieke actie die de Verenigde Staten ooit hebben ondernomen, daar zijn veel historici het over eens....

Anecdotes zijn er legio rond het Marshall Plan. President Trumans vertegenwoordiger Averell Harriman en plandirecteur Paul Hoffman kwamen eens vertraagd uit Parijs in Nederland aan. Het was zondag. Premier Drees was desondanks bereid de heren te ontvangen, maar dan wel thuis, aan de Haagse Beeklaan. Mevrouw Drees serveerde koffie en een kaakje. De beide Amerikanen die maar ternauwernood met hun enorme Studebaker - Hoffman was tevens president van dat autoconcern - tot voor de deur hadden kunnen manoeuvreren, waren onder de indruk. Ze zeiden tegen elkaar: 'Aan een land waar de premier zo sober leeft, is onze hulp welbesteed.'

Minder apocrief lijkt dat George Marshall van 'zijn' plan betrekkelijk weinig afwist tot het moment dat hij de beroemde toespraak in Harvard hield op 5 juni 1947. Zo herinnert president Truman het zich in zijn 'oral biography' Plain Speaking: 'Generaal Marshall vertelde me dat hij daar naar toe moest. Ze zouden hem een eredoctoraat geven, en hij zei: ''Ik moet daar die verrekte speech houden en je weet wat voor hekel ik daaraan heb. En ik weet niet waar ik het over moet hebben.''

'Ik zei: ''Ik wil dat je precies de details uitlegt van dat plan dat ze bij Buitenlandse Zaken aan het uitwerken zijn om Europa van de ondergang te redden''. En ik zei: ''Dat plan zal de geschiedenis ingaan als het Marshall Plan, dat wil ik.'' Hij bloosde. Hij was zo ongeveer de meest bescheiden man die ik ooit bene tegengekomen, en hij zei: ''Zoiets kan ik niet toestaan, Mr. President.''

'En ik zeg tegen hem: ''Niks mee te maken, het gebeurt wél. Denk ik erom, ik ben je Commander in Chief''. En zo gebeurde het.'

Het Marshall Plan (officieel European Recovery Program - in Nederland Economisch Herstelprogramma, EHP) zou de meest briljante buitenlands-politieke onderneming van de Verenigde Staten worden, bedacht door de policy unit Dean Acheson (toen nog onderminister), George Kennan en Charles 'Chip' Bohlen. Tussen 1948 en 1952 kregen zestien Europese landen ruim twaalf miljard dollar van de Verenigde Staten. Het was een stevige aanzet tot het herstel van West-Europa dat gedwongen werd tot samenwerking, wat een van de Amerikaanse voorwaarden was geweest.

Voor Washington was het Marshall Plan een spitsvondige verstrengeling van altruïsme en eigenbelang. Historici hebben de vraag nog altijd niet adequaat beantwoord wat de Amerikanen het belangrijkst vonden: het stimuleren van hun afzetmarkt, de humanitaire daad van hulpverlening of de indamming van het in Europa oprukkende communisme.

Het plan omzeilde het enorme dollartekort in de Europese landen. Nederland kon met het Marshall Plan Amerikaanse goederen importeren die in guldens mochten worden betaald op een zogenaamde 'tegenwaarderekening'. In Amerika werden de exporteurs in dollars uitbetaald. Met het geld op de tegenwaarderekening kon, na goedkeuring door de Amerikanen, de staatsschuld worden afgelost of bijzondere zaken worden gefinancierd. De Velsertunnel komt uit die tegenwaarderekening, evenals de uitbreiding van Hotel Krasnapolsky in Amsterdam.

De Amerikanen wilden ook flinke propaganda voor het plan. Op 26 april 1948 filmde Polygoon in opdracht de aankomst van de Noordam, die in Rotterdam de eerste hulpgoederen uit Amerika brengt: tarwe, sojaolie, landbouwmachines, staal en auto's. Met Marshallgeld zou Herman van der Horst 't Schot is te boord draaien over de Nederlandse haringvisserij en er in 1952 de prijs voor de beste documentaire in Cannes mee winnen.

Het gewone publiek werd zeer duidelijk gemaakt wat de Marshallhulp betekende. Bakkers hingen affiches op in hun winkels met: 'Meer dan de helft van uw dagelijks brood wordt gebakken van MARSHALL graan' Er werden honderden studiereizen gemaakt naar Amerika en deelnemers kwamen boordevol nieuwe ideeën en indrukken terug. Ze hadden van The American Way of Life geproefd en dat bleek van grote psychologische betekenis. In Amerika zelf vond de belastingbetaler het maar zozo. Irving Berlin schreef zelfs een satyrische muscial over het Marshall Plan (Call Me Madam, 1951).

Maar het Marshall Plan werd ook een belangrijke oorzaak van de deling in Europa. De Amerikanen hadden hun hulp aan alle Europese landen aangeboden, de Sovjet-Unie incluis. Maar de voorwaarden: absolute openheid over het gebruik van de hulp en Amerikaanse toestemming zouden voor Moskou onaanvaardbaar zijn, dat wisten de ontwerpers van het plan zeker.

Toch namen de Russen de uitnodiging voor de eerste conferentie (juni 1947 in Parijs) aan, tot verbijstering van de Amerikaanse regering. Op die conferentie zouden de Europese landen een gezamenlijk plan moeten maken, want ook dat was een opdracht uit Washington.

Sovjet-minister van Buitenlandse Zaken Molotov ging meteen in de aanval. Hoeveel krediet elk land afzonderlijk kon vragen en wat het Amerikaanse Congres precies zou accepteren, wilde hij weten. De minister loerde met kleine oogjes over zijn lorgnet. Zijn snor trilde licht boven een mondhoek. Want het waren hondsbrutale vragen waarop geen antwoord zou komen. Molotov wist dat perfect.

George Marshall had in zijn Harvard-rede gezegd: 'Onze politiek is niet gericht tegen welk land of doctrine ook maar tegen honger, armoede, wanhoop en chaos.' Dit luisterde mooi en nobel, want het gold de ganse wereld, zonder uitzondering. Maar onmiddellijk daarna perkte de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken stevig in: 'Het doel is de wederopleving van een werkbare economie in de wereld waardoor wordt toegestaan dat politieke en sociale voorwaarden ontspruiten waarin vrije instituties kunnen bestaan.' Dat klonk bepaald niet van toepassing op het communistische regime van Jozef Stalin.

Toch was Molotov met een delegatie van liefst honderd man in Parijs. 'So he must have meant business,' zou een van de Amerikaanse onderhandelaars vijftig jaar later zeggen op een herdenkings-symposium in Den Haag. 'Dat was inderdaad zo,' meent ook Vojtech Mastny, onderzoeker bij het Woodrow Wilson International Center for Scholars in Washington DC. Hij heeft in de afgelopen jaren uit de geopende Sovjet-archieven de raadselachtige handelwijze van Moskou rond het Marshall Plan kunnen reconstrueren.

Mastny: 'De Russen dachten wel degelijk dat ze zouden kunnen profiteren van het Marshall Plan, maar zonder enige voorwaarde. Molotov had van Stalin strikte opdracht gekregen om uit te onderhandelen dat de Amerikaanse hulp aan elk land individueel zou worden gegeven en dat elk land ook zelf mocht beslissen over het aanwenden van die hulp. Hij moest zich ook verzetten tegen hulp aan de vroegere vijanden.

'Maar wat bracht de Russen op dat idee? De sleutel is te vinden in een pas in de Kremlin-archieven teruggevonden memo van Jevgeny Varga, Stalins hof-econoom. Varga analyseerde de redenen voor dat Marshall Plan. Hij begon met de vooronderstelling dat de kapitalistische wereld, en de VS in het bijzonder, een crisis stond te wachten die te vergelijken was met die van de jaren dertig. Een crisis van overproductie dus. Varga kwam tot de slotsom dat Amerikanen hun surplus aan goederen kwijt moesten, koste wat kost. Voor de Amerikanen was, in de gedachtengang van Varga, het Marshall Plan dus geen kwestie van kiezen maar van moeten. En daarom zouden ze die hulp uiteindelijk geven zonder enige voorwaarden. Stalin ging er simpelweg van uit dat het zo zou gaan als Varga hem diets maakte.'

Molotov kreeg tijdens de Parijse zitting van 30 juni een telegram in handen gespeeld waarin, zo nam men totnutoe aan, Stalin hem opdroeg de conferentie te verlaten. Dat blijkt, met Mastny's archiefkennis, niet juist. Molotov werd bericht dat de Amerikanen en Britten op dat moment in Londen geheime besprekingen voerden. Molotov besloot toen zelf naar Moskou terug te gaan.

Die stap gaf verwarring in het Kremlin. Polen - al communistisch - en Tsjechoslowakije - nog onder Benesj en Jan Masaryk - hadden inmiddels toegezegd naar de vervolgconferentie in september te zullen komen. De aanvankelijke houding van de Sovjet-regering was: laat ze maar gaan om unanieme instemming met het Marshall Plan te voorkomen; misschien kunnen ze nog een aantal anderen meeslepen. Pas heel laat kwam Stalin met zijn veto voor alle landen die in de Sovet-invloedssfeer verkeerden. Masaryk smeekte de dictator de Tsjechen voor gezichtsverlies te behoeden. Stalin weigerde. De Poolse communistische partijleider Bierut reageerde anders. Deze ontstak in grote woede en foeterde de Russische ambassadeur in Warschau uit.

De Sovjet-Unie en de Oosteuropese landen deden dus uiteindelijk niet mee. Na de communistische coup in Praag (februari 1948) stribbelde het Amerikaanse Congres niet meer tegen en accepteerde het Marshall Plan. Voor Stalin was het plan intussen het onweerlegbare bewijs van de niet aflatende westelijke vijandigheid. De tweedeling van Europa was een feit.

Stalins wraak was furieus. In de vier jaar dat het Marshall Plan fungeerde, roofde Moskou voor twaalf miljard dollar weg uit zijn satellietstaten. Een ironisch cijfer: het is precies even groot als dat van de Marshallhulp.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden