Maakt de gewiekste zakenman de schaapherder kapot?

De traditionele schaapherders worden toegevoegd aan het nationale immateriële culturele erfgoed. Dat maakt het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland vandaag bekend. De herder heeft het moeilijk. Mac van Dinther schreef eerder dit verhaal over 'de oorlog in de schaapherderswereld'.

Schaapherder Roelof Kuiper Beeld Marcel van den Bergh/ de Volkskrant

Leunend op zijn houten stok, trekkend aan een shaggie, ziet Roelof Kuipers vanuit zijn ooghoeken hoe een paar schapen langzaam het bos in drentelen. 'Hé!', roept hij. 'Hier!' Als door een onzichtbare hand gedreven maken de schapen rechtsomkeert en komen terug naar het open veld. Roelof grijnst: 'Dat is nou vakmanschap.'

Zoals hij daar staat op het Korenburgerveen bij Vragender is Roelof Kuipers een herder uit het boekje: corduroy werkbroek, wollen vest, vilten hoed, lange haren, stoppelbaard. De glad afgesleten herdersstaf in de hand, hond Oscar aan zijn zijde. Dat is maar het plaatje, zegt Roelof. 'Ik kan moeilijk in trainingspak rondlopen. Mensen willen een herder zien.'

Maar waar het om gaat is vakmanschap. Kuipers is nog een traditionele herder. Hij trekt met zijn kudde van 700 heideschapen 180 dagen per jaar door de Achterhoek. Daar doen zijn schapen al grazend aan natuurbeheer. Ze houden het gras kort op plekken waar koeien en maaimachines niet kunnen komen.

'Schapenkartel'

De vraag is hoe lang nog. Want het rommelt in het wereldje van schaapherders. Daarbij vallen harde woorden. Er zou een 'vechtmarkt' zijn voor begrazingsopdrachten, er wordt geklaagd over oneerlijke concurrentie door grote begrazingsbedrijven. Sommigen reppen zelfs van een 'schapenkartel' dat kleine zelfstandige herders als Roelof uit de markt drukt.


Een nogal wrede verstoring van het idyllische plaatje van de herder op de hei met zijn hond. Maar het is bittere ernst, zegt Marcel van Silfhout, voorzitter van het net opgerichte Gilde van Traditionele Schaapherders, waarbij 27 herders zijn aangesloten. Veel herders kunnen de eindjes niet meer aan elkaar knopen. Voor vier van zijn leden dreigt de acute ondergang. 'We staan op het punt dat hele kuddes naar het slachthuis moeten. Dat is triest.'

De herder bij zijn kudde Beeld Marcel van den Bergh/ de Volkskrant

Vrije marktwerking

De deplorabele staat van de schaapherder wordt bevestigd door Raymond Schrijver van onderzoeksbureau Alterra, verbonden aan Wageningen UR. Schrijver is bezig met een onderzoek dat binnenkort uitkomt. Daaruit blijkt dat vrijwel niemand kan rondkomen van zijn schapen, de gemiddelde herder komt jaarlijks 30 procent tekort op zijn exploitatie.


Dat heeft volgens Schrijver alles te maken met de vrije marktwerking die ook tot de hei is doorgedrongen. Begrazingsopdrachten worden door terreinbeheerders openbaar aanbesteed. Dat biedt kansen voor commerciële begrazingsbedrijven die efficiënter en goedkoper opereren dan traditionele rondtrekkende herders.


Begrazingsbedrijven trekken niet rond, maar vervoeren hun kuddes in vrachtwagens van plek tot plek. Ze zetten hun schapen binnen rasters, zodat er niet steeds een herder bij hoeft. Ze werken met goedkope seizoenskrachten. In de winter verzamelen ze hun kuddes bij elkaar in 'megastallen'. 80 procent van de markt voor begrazingsopdrachten zou al in handen zijn van twee grote bedrijven.

Onderliggend probleem

Het onderliggende probleem is volgens Schrijver dat traditionele herders vooral goed zijn in moeilijk te kwantificeren diensten: behoud van biodiversiteit en cultuur-historische waarden. Publieke zaken van grote waarde, maar moeilijk in geld uit te drukken. 'Dat kun je niet regelen met marktwerking.'


Henry Hoiting uit Appelscha weet precies hoe het werkt. Hoiting stapte tien jaar geleden na een carrière in het onderwijs in de schapenhouderij. Wat hij aantrof verbaasde hem. 'Ik vond het maar een kneuterige boel. Veel herders zijn ouderwetse tuinkabouters.'


Hoiting pakte het bedrijfsmatig aan. Hij heeft zeven kuddes rondlopen met herders die voor hem werken. Dat biedt voordelen. 'Ik kan een zzp'er in dienst nemen om een kudde een half jaar te beheren. Ik kan drie kuddes bij elkaar brengen in de winterstalling.'

Als er een opdracht wordt aanbesteed, kan Hoiting het zich permitteren in te tekenen op een scherpe prijs. 'Openbare aanbestedingen zijn complex. Daar kan een gewone herder niet aan beginnen.' Zo wordt de traditionele herder kapot gemaakt, erkent Hoiting volmondig. 'Het is een gruwelijk ongezonde situatie.'


Schaapherder is Hoiting alleen nog voor de bühne: 'Ik ben geen herder, ik ben manager.' Hij zou er wel mee willen ophouden, Hoiting is niet de jongste meer en hoeft niet zo nodig. Maar het enige effect daarvan zou zijn dat een ander groot begrazingsbedrijf de markt helemaal overneemt.

Dat andere bedrijf is De Wassum van de Limburgse ondernemer Sjraar van Beek. Van Beek heeft negen herders in dienst. Daarnaast adviseert hij een stuk of twintig zelfstandige schaapherders. Daarmee heeft hij naar eigen zeggen 50 procent van de markt in handen.


Van Beek kent de kritiek uit de hoek van de traditionele herders. 'Dat gaat al jaren zo. Ik word er een beetje moe van.' Volgens Van Beek doet hij niks verkeerds. 'Mijn mensen doen hetzelfde werk als de traditionele herders. Het enige verschil is dat ze in loondienst zijn.' Wat Van Beek vooral onderscheidt, zegt hij, is dat hij zijn taak planmatig aanpakt. De Wassum heeft een ecoloog in dienst die begrazingsplannen schrijft voor terreinbeheerders. 'Dat doen we zo goed dat we steeds meer werk krijgen. Kan ik het helpen dat ik succes heb?'


Er is wel iets meer aan de hand, zegt Gilde-voorzitter Van Silfhout. Volgens hem drukt De Wassum traditionele herders bewust uit de markt. Twee van zijn leden hebben gebieden waar ze al jaren liepen verloren, omdat Van Beek er een goedkopere kudde op zette met een jonge onervaren herder. 'Van Beek speelt de vermoorde onschuld. Hij weet donders goed dat hij deze twee ervaren herders heeft getorpedeerd.'

Crowdfundingscampagne

Om de herder voor de ondergang te behoeden is het Gilde begonnen met een crowdfundingscampagne op www.volgdeherder.nl. Doel is minimaal 35 duizend euro in te zamelen om de herders en hun gezinnen door de winter te helpen.


Op het Korenburgerveen steekt Roelof Kuipers nog maar eens een shaggie op. Zijn aansteker weigert, maar geen nood, hij heeft er altijd meer dan een bij zich. 'Dat leer je wel als je de hele dag alleen bent op de hei.'


Het is oorlog onder herders, zegt Roelof. 'Ze concurreren elkaar helemaal kapot.' Het is dat zijn vrouw ook werkt, anders zou hij niet redden. Hij doet het werk graag, en veel heeft hij niet nodig. 'Maar jaren voor niks werken, dat houdt niemand vol.'

Comeback van de herder

Het ambacht van schaapherder heeft na jarenlange afwezigheid een comeback gemaakt. De laatste rondtrekkende herder was Willem Koestapel op de Veluwe. Koestapel overleed in 1961 en ligt in Loenen begraven. Op zijn grafsteen staat 'Willem Koestapel, schaapherder'. Sinds de jaren zeventig is de schaapherder weer terug. Vaak zijn het mensen die een tweede carrière beginnen. Volgens onderzoeksbureau Alterra zijn er in Nederland ongeveer honderd herders. Een stuk of veertig van hen hebben een grote professionele kudde heideschapen.


Schaapherders verdienen hun geld met natuurbegrazingsopdrachten; vlees en wol van heideschapen levert nauwelijks wat op. Sinds kort is er ook een mbo-opleiding voor schaapherders. Dat is Helicon in Velp.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden