Lonely Lodewijk

Van polderaar tot verzetsleider: Lodewijk de Waal voert zaterdag de troepen aan tegen het kabinetsbeleid. Maar de bondsvoorzitter is omstreden....

Lodewijk draagt twee zielen in zijn inborst. 'LRechts de pragmaticus en links de actievoerder, die elk gezag wantrouwt. Die zielen strijden om de boventoon.' Zegt Niek-Jan van Kesteren, algemeen directeur van VNO/NCW.

'Van rebel tot regent, en desnoods terug. Lodewijk kan beide rollen met gemak aan', meent Martin Spanjers, een oud-collega bij de Dientenbond FNV.

Lodewijk de Waal (54), voorzitter van de vakcentrale FNV, trekt dezer dagen prominent de aandacht. Komende zaterdag 2 oktober voert hij in Amsterdam het verzet aan tegen het kabinet-Balkenende. De Waal roept geen warme gevoelens op. Hij heeft fans en mensen die hem verafschuwen.

Hij is niet geliefd als zijn voorganger Johan Stekelenburg en niet geëerbiedigd als diens voorganger Wim Kok. Critici noemen De Waal 'sarcastisch' en 'gefrustreerd'. Zelfs zijn sympathisanten, die het niet meer dan logisch vinden dat een FNV-voorzitter vijanden maakt, erkennen dat De Waal 'een botte bijl' kan hanteren.

Zo is het niet altijd geweest. Jarenlang voerde de andere ziel, die van de pragmaticus, de boventoon. 'We hebben goede afspraken gemaakt, mooie akkoorden gesloten. Voor Lodewijk gold: een man een man, een woord een woord,' zegt Niek-Jan van Kesteren met weemoed in zijn stem. 'Dat is nu voorbij. De verhoudingen zijn verziekt, althans, tussen de vakbeweging en het kabinet.'

In De Waals inborst voert nu de andere ziel, die van actievoerder, de boventoon. Op het poldermodel wordt geen prijs meer gesteld, aan 'mooie akkoorden' is geen behoefte. 'Eerst de hemel ingeprezen, nu afgeserveerd als oude stijl vakbeweging. Dat schrijnt', zegt oud-strijdmakker Kees Korevaar.

Het actievoeren gaat De Waal gemakkelijk af, want zo is hij ooit begonnen. Als opstandige puber was hij in de jaren zestig en zeventig lid van de Socialistische Jeugd. Hij kraakte huizen, liep mee in demonstraties. Het waren ideologisch bevlogen jaren in Rotterdam, met Lodewijk van 4 november 1950 als jongste in een gezin van zes kinderen.

Het was de leerschool van De Waal. Hij leerde er debatteren, imago's bouwen en breken, en zijn zin krijgen of nemen. Hij werd van het gymnasium gestuurd omdat hij te lang haar had, en weigerde in te binden. Hij werd jongste bediende bij verzekeraar RVS. Om bij de eerste mogelijkheid over te stappen naar de vakbond Mercurius, een verre voorloper van FNV Bondgenoten.

Een hele generatie latere FNV-bestuurders deelde zo'n actie-leerschool. Maar waar anderen schichtig doen over dat verleden, zo koketteert Lodewijk ermee. Hij vertelt met smaak over zijn nacht in de cel na een kraakactie. Of hoe hij erin slaagde lid te worden van vakcentrale NVV, ondanks het lidmaatschapsverbod voor CPN'ers bij deze voorloper van de FNV.

In die jaren leerde De Waal Iske ter Haar kennen. Hij was inmiddels bestuurder bij Mercurius, zij was daar scholingsmedewerkster. De Waal was toen nog getrouwd. Voor Iske scheidde hij in 1981 en met haar kreeg hij eind jaren tachtig twee kinderen, een zoon en een dochter. Niet getrouwd, maar alles geregeld in contracten. Toch liep ook deze relatie rond de eeuwwisseling stuk. De carrières waren uiteen gelopen. Iske belandde bij het bestuur van de sociale werkvoorziening. Lodewijk was toen al voorzitter van de FNV.

Wie het gedrag van Lodewijk de Waal wil begrijpen kan volgens zijn oude strijdmakker Kees Korevaar niet heen om het 'scharnierjaar' 1983. Dat was het jaar van de grote kater voor De Waal, voor Ter Haar en voor een hele generatie geloofsgenoten.

In dat jaar werd duidelijk dat het actietijdperk voorbij was. De massale ambtenarenstaking tegen de korting van drie procent op hun salaris en op de uitkeringen, bleef zonder resultaat. Sterker nog, diezelfde premier Lubbers die zo hard sneed in sociale verworvenheden, won bij de Kamerverkiezingen in 1986 maar liefst tien zetels, gewoonweg door het oproer te negeren. 'Dat was een vreselijk koude douche voor mijn hele generatie die was opgegroeid in de actietraditie', zegt Kees Korevaar nu.

Korevaar leerde De Waal goed kennen in Woerden, waar de Dienstenbond een verdieping huurde in het hoofdkantoor van de Bouwbond. De Waal was inmiddels opgeklommen tot landelijk bestuurder op het hoofdkantoor. Het waren de jaren van bezinning, van opkomend pragmatisme. De tweede ziel in De Waals inborst kon er wonderwel mee overweg.

Korevaar herinnert zich uit die tijd vooral de 'tomeloze ambitie'. 'Achter die gedrevenheid zat ook een degelijke visie, hoor', vergoelijkt hij. In zijn ambitie gebruikte De Waal de streken die hij in zijn actiejaren had geleerd.

In 1985 bracht hij het tot hoofdbestuurder van de bond, als zelfbenoemd tegenkandidaat tegen het zittend bestuur. Vier jaar later was De Waal bondsvoorzitter, een voorbeeldige carrière.

Het ging snel met De Waal. Hij werd CAO-coördinator onder voorzitter Johan Stekelenburg. 'Ik krijg altijd mijn zin', zei hij destijds in een interview met Nieuwe Revu. En hij boekte resultaten. 'Er gebeurde weer iets bij de FNV. Hij zorgde voor vernieuwing van het CAO-beleid', zegt Korevaar, die in die tijd de 'strateeg' was van de Industriebond FNV.

Het waren de jaren van samenwerking tussen De Waal en Niek-Jan van Kesteren van VNO/NCW. De jaren met akkoorden over korter én over flexibeler werken.

De Waal kreeg speelruimte van Stekelenburg, die het beleid intern en extern verkocht. Tot in verre buitenlanden maakte premier Kok goede sier met de heilzame economische effecten van het Nederlandse poldermodel, mede dankzij De Waal.

De opvolging van Stekelenburg verliep in 1997 echter minder soepel. Naast De Waal deed ook Ella Vogelaar, nu voorzitter Raad van Commissarissen Unilever Nederland en lid van het algemeen bestuur van VNO-NCW, een gooi naar het voorzitterschap. Ze zou de eerste vrouwelijke FNV-voorzitter worden. Maar De Waal wilde niet onder Vogelaar in het FNV-bestuur blijven, en zij wilde niet zonder hem voorzitter worden.

Vogelaar stapte uiteindelijk verbitterd op en De Waal werd FNVvoorzitter, de vervulling van een lang gekoesterde ambitie. De gang van zaken leverde hem het etiket 'vrouwonvriendelijk' op.

'De Waal is recht door zee, maar ook niet vies van de botte bijl' zegt PvdA-leider Wouter Bos. 'Als hij zich terecht of ten onrechte onheus bejegend voelt, kan Lodewijk oprecht geëmotioneerd raken. Dat uit zich dan in verbaal geweld', meent Van Kesteren. Zelf erkent De Waal dat hij 'mensen met de grond gelijk kan maken'. Dat gebeurt ook binnen de FNV, al zal niemand zich daar openlijk over beklagen.

Bert Bakker, lid van de Tweede Kamer voor D66, kent De Waal ruim tien jaar van nabij.

'De Waal is een buitengewoon scherp en sarcastisch man, die altijd op het goede moment deals en compromissen wist te sluiten. Dat is hij de laatste jaren kwijt geraakt, omdat hij zich persoonlijk aan de kant gezet voelt.

Hij is een driftkop die geen tegenspraak duldt. Een paar jaar geleden bij de discussie over de WAO zei hij tegen SER-Kroonlid en PvdA'er Dick Wolfson dat een adelaar wel laag kan vliegen maar een kip nooit hoog.'

December 2001 snoerde De Waal MKB-voorzitter Hans de Boer tijdens een persconferentie de mond door hem te betitelen als 'de Pim Fortuyn van de arbeidsverhoudingen'. De Boer, zelf ook niet op zijn mondje gevallen, liet het gemoedelijk passeren.

Het was karakteristiek voor het dedain van De Waal voor Fortuyn, met wie hij al jaren weigerde in debat te gaan. Het kabinet-Balkenende I van LPF, CDA en VVD diskwalificeerde De Waal op voorhand als 'horror-scenario' kabinet. Het kabinet was er niet van gecharmeerd. 'Ach, kleinzieligheid', zegt Ad Verhoeven, voorzitter van de kleine vakcentrale voor middelbaar en hoger personeel. 'Hans Blankert zette als voorzitter van VNO/NCW ooit Paars zo weg. Daar viel niemand over.'

Het verbale geweld van De Waal heeft de verhoudingen verder op scherp gezet. Oud-CNVbestuurder Aart-Jan de Geus had 'nooit minister van Sociale Zaken moeten willen worden'.

Die is verworden tot 'huichelaar', tot 'leugenaar', en 'woordbreker'. De weigering om De Geus op 18 mei, de avond van de breuk met het kabinet, voor de camera's een hand te geven, heeft eenzelfde indruk gevestigd als het onbeholpen optreden van Melkert in het televisiedebat met Pim Fortuyn na afloop van de gemeenteraadsverkiezingen op 6 mei 2002. 'Dodelijk, zeker door de eindeloze herhalingen die de NOS nog steeds verzorgt', zegt Korevaar.

Aart-Jan de Geus, die in de jaren negentig als CNV-bestuurder met De Waal 'schouder aan schouder' stond, noemt zijn oud-collega een man van twee gezichten. 'Als je met hem achter gesloten deuren praat, is hij openhartig en voer je goede gesprekken. Maar als je dan van mening verschilt, is hij naar buiten toe keihard en ongenuanceerd. Lodewijk is standvastig, een diehard. Die eigenschappen leveren hem soms succes en soms gigantische verliezen op.'

Bij de FNV staat De Waal er alleen voor, signaleert Korevaar. 'We herinneren ons Herman Bode als actievoerder. Maar die was vice-voorzitter. De actieknuffelbeer met wie je kon lachen. Kok was de ongenaakbare voorzitter, de denker. Zo'n rolverdeling heeft Lodewijk niet. Hij vertrouwt teveel op zichzelf en te weinig op zijn trawanten.'

Van Kesteren beziet De Waal nu met mededogen. 'Zoals hij zich altijd ostentatief met innerlijke tegenzin aan het sluiten van akkoorden wijdde, zo heeft hij nu innerlijke tegenzin om actie te voeren.

Hij weet als geen ander dat een actie ergens toe moet leiden. De geest moet ooit weer in de fles. Als er na 2 oktober niets gebeurt, radicaliseren acties van de FNV of delen ervan. Dan vreet de revolutie de eigen kinderen op.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden