Ligt het CPB nu zelf aan het infuus?

Het Centraal Planbureau (CPB) in Den Haag is de creatie van de econoom Jan Tinbergen. Hij was voorstander van een centraal geleide planeconomie en had een onwrikbaar geloof in de maakbare samenleving.

Beeld anp

Als econometrist ontwikkelde hij meteen na de oorlog het model 'Herstel der volkswelvaart', zodat volgens een in detail uitgewerkt plan de wederopbouw vorm zou krijgen. Dat kon ook redelijk precies, want de overheid regeerde met ijzeren vuist over de economie ¿ geleide loonpolitiek en centraal prijsbeleid voor basisvoorzieningen als brood, melk, suiker en de postzegel.

Tinbergen zou tien jaar het CPB leiden. Op dat moment waren zijn twee vijfjarenplannen voltooid. Hij vond Nederland te klein geworden en ging een plan maken voor een betere wereld, waarbij groei ondergeschikt werd gemaakt aan welvaartsverdeling.

Tinbergen kreeg daar in 1969 nog een Nobelprijs voor, plus de status van popster. Maar echt genieten deed hij niet meer, omdat er van zijn nieuwe plannen weinig meer terechtkwam. Collega-econoom en biograaf Jan Pen karakteriseerde hem daarom als een enigszins tragische figuur.

Sinds de neo-liberale omwenteling van de jaren tachtig en negentig draaiden de modellen die zijn opvolgers bij het CPB maakten, steeds vaker in de soep. Het aantal variabelen werd oneindig. En het aantal onvoorziene gebeurtenissen (9/11, de Arabische lente, kredietcrisis) nam sinds de val van de muur sterk toe. De uitkomst van de modellen werd steeds meer bepaald door 'wat je erin stopt, haal je er ook uit'. Dat gold bijvoorbeeld voor de voorspelling over de gevolgen van de herintroductie van de gulden onder Coen Teulings.

In de Volkskrant stelde GroenLinkser Mirjam de Rijk in januari 'dat het CPB een ongezond grote invloed heeft'. 'De rekenmeesters gaan uit van onrealistische veronderstellingen en krijgen te weinig tegenspraak.' Onlangs karakteriseerde hoogleraar arbeidsmarkt Wiemer Salverda het CPB-rapport Werkgelegenheidseffecten aanpassing wettelijk minimumjeugdloon als een onderzoek dat zelfs als bachelorscriptie niet zou deugen. In deze krant stonden afgelopen dinsdag onder de kop 'Politici morrelen aan macht CPB' drie andere omstreden rekenmodellen.

Politieke partijen, vooral die in de oppositie, grijpen dit aan om hun plannenmakerij niet meer op de financiële consequenties te laten controleren. Hoe ondeugdelijk de voorspellingen van het CPB ook zijn, hiermee zou vrij baan worden geschapen voor nog meer Wilderiaans populisme. Zonder CPB-doorrekeningen kan iedere politicus bij verkiezingen beloven wat hij maar wil ('hogere pensioenen', 'AOW op je 62ste', 'stop de gaswinning') zonder dat duidelijk is wat dit betekent voor de begroting.

De samenleving is allang niet meer maakbaar. Maar het CPB blijft nodig.

Reageren?

p.dewaard@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.