INTERVIEW

Kunnen banken giftig zijn voor de economie?

De economie zou erbij gebaat zijn als bedrijven veel meer geld zouden investeren in innovatie. Maar banken verstrekken vooral hypotheken.

Dirk Bezemer: 'Nederlanders sparen veel. Maar dat is pensioengeld, geld waar je niet zomaar bij kan komen.' Beeld Harry Cock/de Volkskrant
Dirk Bezemer: 'Nederlanders sparen veel. Maar dat is pensioengeld, geld waar je niet zomaar bij kan komen.'Beeld Harry Cock/de Volkskrant

Kunnen banken giftig zijn voor de economie? Bijna vijfhonderd jaar geleden ving de Zwitserse arts Paracelsus, vader van de toxicologie, het woord 'gif' in een elegante spreuk: 'De dosis maakt het gif'. Alles kan giftig zijn, mits in de verkeerde hoeveelheid: zelfs het drinken van water kan levensgevaarlijk zijn voor wie in korte tijd vele liters achteroverslaat, zoals langeafstandslopers of dorstige xtc-gebruikers soms ondervinden.

Ook bij banken is er een grens waarboven een financiële sector zo groot is dat het niet langer gezond is voor de economie, toont een groeiende stroom publicaties van wetenschappers en instituten als het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Bank voor Internationale Betalingen (BIS), de 'bank der centrale banken'. Dat heeft te maken met de dosis private schulden in een economie. Als de hoeveelheid leningen grofweg boven 100 procent van het bbp komt, overschrijdt een financiële sector de grens tussen gezond en giftig.

Krimpen

De Nederlandse financiële sector overschreed deze grens al in het jaar dat Rob Rensenbrink het Nederlands elftal op een paal na wereldkampioen maakte: 1978. Neem dat jaartal niet te letterlijk, zegt de Groningse econoom Dirk Bezemer, een van de belangrijkste onderzoekers naar het verband tussen de grootte van financiële sectoren en economische gezondheid. 'In 1978 passeerde Nederland de grens waarop de ontwikkeling van de financiële sector gemiddeld genomen een positieve correlatie heeft met economische groei: de hoeveelheid uitstaande leningen was toen voor het eerst groter dan ons bbp. Maar deze grens is gebaseerd op een gemiddelde van zestig economieën van 1970 tot nu. Een hoogontwikkelde economie als Nederland heeft meer baat bij een hoogontwikkelde financiële sector, dus ligt de grens voor Nederland vermoedelijk wat hoger dan 100 procent van het bbp. Maar dan nog: Nederland zit nu op 278 procent!'

Conclusie: de Nederlandse financiële sector moet krimpen, zegt Bezemer. De grootte van banken is onlosmakelijk verbonden met de hoogte van schulden. 'Dat is hoe we de omvang van financiële sectoren meten: aan de hoeveelheid uitstaande leningen in een economie.' Banken creëren schulden zoals bakkers brood, omschreef Bezemer het eerder in een artikel in de Financial Times. We kunnen niet minder brood gaan eten en dan verwachten dat er net zoveel bakkers overblijven als voorheen. Brood en schuld zijn allebei waardevol voor een samenleving, maar aan overproductie hangt een maatschappelijk prijskaartje.

Schadelijk

Dat banken schadelijk kunnen zijn voor de economie wekt zeven jaar na het begin van de kredietcrisis weinig verbazing . Maar vernieuwend aan het onderzoek van Bezemer en anderen is dat het aantoont dat een financiële sector zo groot kan zijn dat het ook in economische goede tijden slecht is voor de groei. Een bancaire overdosis is niet alleen schadelijk omdat ze tot crises leidt, maar ook omdat ze tijdens de vette jaren de economie verstoort.

'De volgende keer dat een bankier u vertelt dat banken cruciaal zijn voor de Nederlandse economie, moet u zeggen: 'Ja, voor 30 procent. Maar wat doen we met de rest?', zei Bezemer onlangs tijdens een debat over geldschepping in het Amsterdamse De Balie. Waarom slechts voor 30 procent? Banken zijn onmisbaar voor de economie dankzij bedrijfskredieten, legt Bezemer uit: door geld te lenen aan ondernemers met goede ideeën, maar te dunne portemonnees om ze uit te voeren. Maar volgens cijfers van De Nederlandsche Bank (DNB) bestaat nog geen 30 procent van de uitstaande leningen in Nederland uit bedrijfskredieten. De rest bestaat grotendeels uit leningen die de economie niet per se helpen: hypotheken of kredieten aan andere financiële instellingen, zoals verzekeraars en pensioenfondsen. Bezemer spreekt van 'de grote omkering': begin jaren negentig bestond nog 55 procent van de uitstaande leningen uit bedrijfskredieten en 30 procent uit hypotheken, daarna raakten die percentages omgedraaid.

Productieve en improductieve schulden

Bezemer maakt onderscheid tussen 'productieve' schulden (bedrijfskredieten) en 'improductieve' schulden (hypotheken). Als bedrijven dankzij leningen nieuwe goederen en diensten produceren, genereren ze daarmee inkomen, waardoor ze hun schulden kunnen afbetalen. Maar hypotheken zijn in die zin niet productief: ze genereren niet direct inkomen waaruit de schuldverplichting verminderd kan worden. Bovendien jagen ze de huizenprijzen op.

Bezemer: 'Op de huizenmarkt wordt weinig bijgebouwd. Er is dus een relatief vaste hoeveelheid huizen, waarin je een toenemende hoeveelheid geld pompt. Het gevolg: de prijzen stijgen.'

Dit is om allerlei redenen slecht, niet in de laatste plaats omdat het tot zeepbellen en crises leidt. Maar ook voordat het tot een kladderadatsch komt, loopt de economie al schade op. Er gaat steeds meer geld naar de huizenmarkt, want daar kun je slapend rijk worden. Daardoor gaan er minder investeringen naar zaken die tot economische groei leiden, zoals meer innovatie en efficiëntie, tonen studies van DNB-onderzoekers en de BIS. Op de arbeidsmarkt hetzelfde fenomeen: talent verdwijnt naar de financiële sector, gelokt door de vorstelijke salarissen die banken mede kunnen betalen omdat ze zoveel geld verdienen aan hypotheken. Dit ten koste van andere, vaak meer innovatieve sectoren.

Als het eenmaal crisis is, duurt het langer voordat economieën er weer bovenop komen naarmate banken meer hypotheken hebben verkocht, blijkt uit Bezemers onderzoek naar 51 economieën. Nederland springt er wat dat betreft slecht uit: 'Nederland heeft zeven jaar groei gehad van minder dan 1,5 procent. Dat is erg lang. Zeker sinds de Grote Depressie is dat nooit zo lang voorgekomen.'

Onbegrijpelijk

Bezemer vindt het onbegrijpelijk dat in Nederland zo weinig aandacht is voor de hoge private schulden. 'Er wordt ontzettend veel gepraat over staatsschuld. Maar de Nederlandse staatsschuld is slechts 70 procent van het bbp. Onze private schuld is vier keer zo hoog! Dat is veel schadelijker voor de economie.'

De Nederlandse private schuld is volgens OESO-statistieken met 278 procent van het bbp fors, maar niet uitzonderlijk: Luxemburg, Ierland, IJsland en Portugal scoren hoger, terwijl Zweden en Denemarken zich op een vergelijkbaar niveau bevinden. Maar het aandeel van de hypotheken (47 procent) in de totale private schuld is in Nederland erg hoog. Alleen in Spanje, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk is het aandeel nog hoger. 'Je moet daar wel bij vertellen dat Nederlanders ook veel sparen. Maar dat is vooral in de vorm van pensioenvermogen: spaargeld waar mensen niet zomaar bij kunnen.'

'Op zich een goed voorstel'

Bezemer vindt het 'op zich een goed voorstel' van DNB-president Klaas Knot om de maximale hypotheek die huizenkopers kunnen krijgen verder te laten dalen naar 90 procent van de koopsom. 'Maar het is vreemd dat DNB hier nu pas mee komt, want nu doet zo'n maatregel veel pijn. Dit had gezegd moeten worden in 2004.'

Wat moet er dan gebeuren aan de grote financiële sector en dito schuldenberg? Bezemer zegt eerst beter te willen begrijpen hoe schadelijk de schulden in de Nederlandse situatie nu eigenlijk zijn. 'Pas dan kunnen we uitzoeken wat de effecten zijn van potentiële oplossingen.

Het is heel vreemd dat hierover zo weinig bekend is. Voor de crisis waren er alleen maar positieve verhalen over de financiële sector, sinds de crisis is er juist veel kritiek, maar op een oppervlakkige manier - het gaat alleen maar over bonussen. Laten we eerst goed uitzoeken wat het effect is van de financiële sector op de economie - ten goede en ten kwade. In Nederland, want wij hebben een gevaarlijk grote financiële sector.'

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden