Reportage

'Kuifje' Luyendijk sluit zijn triomftocht af

Joris Luyendijk gaf gisteren, licht gehavend, de laatste lezing over zijn bestseller over de perverse prikkels in het financiële systeem. 'Vierhonderd mensen. Geweldig toch!'

Joris Luyendijk in Leeuwarden op de laatste lezing van de toernee rond zijn boek Dit kan niet waar zijn, over het verrotte financiële systeem.Beeld anp

Organisatrice Andrea Möller drentelt wat gespannen rond voor de entree van het Friese cultuurcentrum Tresoar. Vierhonderd mensen kunnen vanavond naar binnen tijdens de Nacht van de Filosofie, met als thema verschil en ongelijkheid. Möllers voornaamste taak is te zorgen dat het er echt niet meer worden. 'Vierhonderd mensen. Voor filosofie. Geweldig toch!' glundert ze. 'Luyendijk, daar komen mensen echt op af.'

Vanavond in Leeuwarden sluit Joris Luyendijk zijn zegetocht over de financiële sector af. 'Hedendaagse horror', noemt Möller zijn bestseller Dit kan niet waar zijn. In opdracht van The Guardian dompelde de journalist en antropoloog zich twee jaar onder in de Londense City om de werking van het hart van de financiële wereld te ontrafelen. 'Kuifje bij de bankiers', noemt Luyendijk het zelf in de inleiding van zijn boek. Tweehonderd sprak hij er. Anoniem, want de stiltecode is heilig.

Zijn bevindingen zijn 'huiveringwekkend', oordeelde deze krant (vijf sterren). Na de bijna-crash van 2008 blijkt er weinig veranderd. Ja, bankiers zijn inhalig en roekeloos. Maar ze zijn bovenal het product van een verrot systeem vol perverse prikkels. De gevolgen van een niet ondenkbeeldige ineenstorting zijn niet te overzien, waarschuwt Luyendijk. 'Veel wijst erop dat de wereld van het geld geen opknapbeurt of grote schoonmaak nodig heeft, maar nieuw dna', concludeert hij in het slothoofdstuk. 'Je zou er haast marxistisch van worden', aldus organisatrice Möller.

In zijn stand naast de dienstlift legt boekhandelaar Rutger van der Velde Dit kan niet waar zijn alvast op nette stapels. Onder de kraam staan nog twee extra kratjes. 'Ik heb er alle vertrouwen in.'

Iets na half acht kondigt de directeur van Tresoar Bert Looper de ster van de avond aan. Met milde ironie: 'Ook als we nadenken over actuele thema's als de economische crisis vallen we terug op klassieke denkers: Erasmus, Spinoza, Luyendijk. En laat die laatste zelfs nog in leven zijn.'

Pas zeven weken geleden verscheen Dit kan niet waar zijn en nu al zijn er meer dan 140.000 exemplaren verkocht. De promotietour is een triomftocht. De tel is Luyendijk inmiddels kwijt, maar het aantal optredens moet richting de honderd lopen. Soms waren het er drie op een dag. 'Overal tref ik glunderende boekverkopers en organisatoren met rode vlekken in de nek, uit angst dat de brandweer de boel afblaast wegens te veel bezoekers.'

In een stoel op het podium leunt Luyendijk ontspannen achterover, een flesje water in de hand, licht gehavend door een vorig weekend opgelopen zweepslag. Uitputtend was de afgelopen periode wel, vertrouwt hij zijn publiek toe. 'Als ik dadelijk bezwijk, bent u de laatste die mij heeft gezien.'

Hij heeft een duidelijke verklaring voor het succes van zijn boek. 'Steeds meer mensen hebben door dat het systeem kapot is. Het is gewoon niet geregeld.' De eerste reactie van de Nederlandse bankenlobby was: zo erg als in Londen is het hier niet. 'En vier weken later kreeg de top van ABN Amro een salarisverhoging van een ton. Die bank bestaat nog dankzij de belastingbetaler.'

Al zijn dat maar pionnen, stelt Luyendijk. 'Als we de hele directie van de bank zouden vervangen, hebben we over twee jaar weer hetzelfde probleem. Waarom kunnen banken niet failliet gaan?' Het publiek knikt instemmend. In tijden van onrust en ongenoegen over de uitwassen van ongelijkheid groeit Luyendijk uit tot de man met het gelijk aan zijn zijde.

Metaforen

Zijn betoog wemelt van de metaforen. De financiële wereld is een eiland in de mist. Bankiers zijn atleten in een Olympisch dorp, hunkerend naar prestaties. En toezichthouders lijken nog het meest op generaals die de vorige oorlog proberen te winnen. Als een cabaretier met een missie schudt Luyendijk de oneliners uit zijn mouw. Dat is het voordeel van zo'n laatste avond, zal hij later zeggen. 'Alle voorgaande lezingen waren één grote try-out.' Neem de nieuwe bankierseed. 'Dat is zoiets als tegen kinderen zeggen: pappa en mamma gaan zo de kamer uit, beloven jullie niets uit de snoepkast te pakken? Zo naïef. Je moet de kast op slot draaien. Of het snoep eruit halen.'

Een jongen uit de volgepakte zaal wil weten wat zijn verantwoordelijkheid is. Luyendijk heeft wel een aantal tips. 'Je hoeft niet te bankieren bij ABN Amro.' En: 'Je kunt niet boos zijn op de banken én op de VVD stemmen. Dat is logisch onmogelijk.' Wat we nodig hebben, vindt Luyendijk, zijn betere politici. En vooral: betere wetten. 'Mensen zijn vergeten dat politiek daar over gaat.' Ondanks zijn somber stemmende analyse blijft hij optimistisch over de mogelijkheid tot verandering. 'Het is optimisme by default', verklaart hij. 'Je kunt wel boos blijven, cynisch worden of apathisch. Maar die opties zijn beroerder.'

'Ik kon wel janken toen ik uw boek las', zegt een filosofe met een zijden shawl om haar hals vanuit het publiek. 'Ik zou willen dat Aristoteles en Kant eens langs zouden gaan bij die bankiers om hen te onderwijzen in deugden en ethiek.' Of Luyendijk zelf zoveel heil ziet in de wijsbegeerte als remedie, valt te betwijfelen. 'Op de Zuidas lopen nu ook allerlei filosofen rond om cursusjes cultuurverandering te geven.'

Als Luyendijk tegen tienen afgemat maar opgewekt signeert aan een tafel met een schemerlampje, telt boekhandelaar Van der Velde tevreden de prijsstickers van de verkochte exemplaren. 23 zijn het er. 'Ga je nu uitrusten?' vraagt een dame van middelbare leeftijd, die de auteur IJsland als vakantiebestemming aanbeveelt ('prachtige natuur'). 'En weet je al wat je volgende missie wordt?' Luyendijk: 'Ik moet er nog niet aan denken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden