Het spel en de knikkers Frank Kalshoven

Kritische journalistiek tegenover de ‘slachtoffers’ van beleid zou helpen

Nee, aan de hypotheekrenteaftrek mocht nimmer worden getornd, want de huizenmarkt zou instorten. Nee, het vroegpensioen mocht niet worden afgeschaft, want banen voor ouderen bestonden nauwelijks. Nee, studenten in het hoger onderwijs laten lenen was een beroerd idee, want (vooral) studenten van relatief arme ouders zouden lijden aan leenangst en ervan afzien universiteit en hogeschool te bezoeken.

Het liep anders. Op de huizenmarkt stijgen de prijzen, ondanks de stapsgewijs afgebouwde hypotheekrenteaftrek. Van alle leeftijdsgroepen stijgt de arbeidsdeelname van 55-plussers de afgelopen tien jaar het sterkst. De aanwas bij hogeschool en universiteit dendert door, óók van studenten met ouders met een smalle beurs.

Vanwaar deze opsomming? Omdat we er van kunnen leren over hoe we in Nederland omgaan met verandering.

Les 1. Drama-koninginnen vind je op links en op rechts. De hypotheekrente-aftrek was ‘heilig’ voor rechts, CDA en VVD. Het afschaffen van vroegpensioen en het invoeren van het leenstelsel waren volgens links niets minder dan ‘het einde van de beschaving’.

Les 2. Beleid wijzigen verandert Nederland echt. Er heerst weleens pessimisme over de autonome keuzemogelijkheden in onze kleine, open economie – we zouden speelbal zijn van de mondialisering, Brussel en de technologische ontwikkelingen – , maar de voorbeelden laten zien dat er behoorlijk wat beleidsvrijheid is. Nederland kan echt eigenstandige keuzes maken.

Les 3. Het georganiseerde verzet krijgt veel ruimte. Voor elk van de voorbeelden geldt dat de belanghebbenden (woningeigenaren, oudere werkenden, studenten) zich goed hadden georganiseerd en veel ruimte kregen in termen van krantenkolommen, en radio- en tv-minuten. In de journalistiek is meer wantrouwen tegenover politiek en overheid dan tegenover belangengroepen die zich als slachtoffer opstellen. Let wel: het staat eenieder vrij op te komen voor zijn eigenbelang. Het staat journalisten vrij deze prekers voor eigen parochie scherp te bevragen.

Les 4. We kijken zelden terug. Waar VVD en CDA rampspoed voorspelden als de hypotheekrenteaftrek zou worden verlaagd, schrijft het huidige kabinet, waar beide partijen ministers aan leveren, vorige week doodleuk in de Miljoenennota (pagina 56): ‘Fiscale stimulering voor de eigen woning verstoort de markt.’ Dat klopt, maar hebben deze partijen ooit hoeven uitleggen waarom ze het tientallen jaren bij het verkeerde eind hadden? Bij mijn beste weten niet. Vergissen is menselijk, maar ik denk dat het goed zou zijn als mensen vaker (zouden moeten) uitleggen waarom ze van opvatting zijn veranderd.

Les 5. Veranderen duurt (nodeloos) lang. Over de drie onderwerpen is jarenlang gepraat, soms decennialang. Levert dat voordelen op? Misschien dat onderwerpen door herhaling scherper op het netvlies van de bevolking komen. Maar de nadelen wegen zwaar: uitstel van de invoering van goed beleid, dat dan, door dat uitstel, ook nog eens sneller en heftiger moet worden ingevoerd dan nodig was geweest als tijdig was begonnen.

Dus? Nederland is al een fantastisch land waar door de bank genomen goed wordt bestuurd. Maar we zouden onszelf een groot plezier doen als we sneller en rationeler besluiten konden nemen over grote beleidswijzigingen. Er staan er namelijk weer een hoop voor de deur. Klimaatbeleid; doorgeschoten flexibilisering van de arbeidsmarkt, hervorming onderwijs, om er een paar te noemen.

Het is de hoogste tijd voor reflectie bij politieke partijen en overheid. Kernvraag: hoe versnellen we de route van beleidsidee naar uitvoering? Daarnaast zou minder hysterie sowieso helpen, al is dat tegen de tijdgeest. En kritischer journalistiek ten opzichte van ‘slachtoffers’ van ander beleid zou ook een zegen zijn.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? Email: frank@argumentenfabriek.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.