Krimp is blinde vlek bij politici en bestuurders

De politiek van de groei moet worden omgebogen tot een politiek van de krimp, vindt wetenschapper Wim Derks. De dalende bevolkingsomvang, die in delen van Nederland al zichtbaar is, heeft grote consequenties voor economie en samenleving....

Van onze medewerker Frank Kalshoven

Demografische veranderingen hebben de neiging laat te worden opgemerkt door politiek en publiek. Nederland was al dertig jaar een immigratieland toen dat in de tweede helft van de jaren negentig officieel werd vastgesteld. De vergrijzing van de bevolking in de komende decennia is nieuws uit de jaren zeventig, maar het is pas de laatste jaren aanleiding tot heftig debat en politieke strijd. Nu is er dan, dankzij Wim Derks van de Universiteit Maastricht, de derde demografische revolutie: de krimp van de bevolking, om te beginnen de beroepsbevolking.

De consequenties van krimp zijn even ingrijpend als van immigratie en vergrijzing, alleen staat het krimpdebat nog in de kinderschoenen. In het rapport Structurele bevolkingsdaling, een urgente nieuwe invalshoek voor beleidsmakers dat Derks met twee adviseurs schreef, wordt dan ook vooral opgeroepen deze nieuwe uitdaging in alle facetten te onderzoeken.

Dat de bevolking krimpt, is niet alleen een feit, maar ook een trendbreuk. Oorlog en pandemieën daargelaten, is het in de geschiedenis niet eerder voorgekomen dat het aantal mensen structureel afneemt. Juist omdat bevolkingsgroei de ‘normale toestand’ is, valt het zwaar de krimp te begrijpen en de gevolgen te doorzien.

De oorzaak is prozaïsch: het aantal geboorten daalt. Kregen vrouwen in de jaren zeventig van de vorige eeuw nog gemiddeld vijf kinderen, nu is het kindertal gehalveerd en zal het verder dalen. De wereldbevolking zal, volgens prognoses van de Verenigde Naties, rond 2075 gaan krimpen. In de 20ste eeuw verviervoudigde ze. In Nederland schommelt de vruchtbaarheid al dertig jaar rond de 1,7, terwijl voor een constante omvang van de bevolking 2,1 kinderen per vrouw nodig zijn.

Een van de vorige demografische trends – de immigratie – heeft het zicht op de krimp in Nederland lange tijd vertroebeld. Sinds 1997 neemt de bevolking van Zuid-Limburg af, maar het ontsnapte aan de aandacht, net zoals het niet in brede kring werd opgemerkt dat sinds 2002 de hele provincie Limburg steeds minder mensen telt. De agglomeratie Haarlem is sinds 2002 aan het krimpen in inwonersaantal. Delfzijl, Zeeuws-Vlaanderen en de Gooi- en Vechtstreek krimpen eveneens.

Deze voorlopers krijgen binnen een paar jaar gezelschap van provincies zoals Drenthe en Zeeland en rond 2035 gaat de bevolking in Nederland als geheel afnemen.

De gevolgen van de krimp doen zich op korte termijn voelen. Het meest ingrijpend zijn de gevolgen voor de arbeidsmarkt. Want de potentiële beroepsbevolking, het aantal Nederlanders tussen de 15 en 64 jaar oud, krimpt veel eerder en sneller dan de bevolking als geheel. De krimp staat immers niet op zichzelf: de vergrijzing werkt ook door.

De demografische voorloper Limburg ziet de potentiële beroepsbevolking volgens Derks de komende twintig jaar met 17 procent afnemen. In Drenthe, Zeeland en Friesland is dat 10 procent van de beroepsbevolking. Nederland zal de beroepsbevolking in die periode met 3 procent zien krimpen.

Maar Nederland is helemaal niet gewend aan krimp. Tijdens de vorige conjuncturele opgang, in de jaren negentig van de vorige eeuw, werden een miljoen nieuwe banen gecreëerd op een totaal van zeven miljoen. Tegelijkertijd bleef het aantal mensen dat een uitkering ontving stabiel op vier miljoen. De nieuwe werknemers waren immigranten, huisvrouwen en schoolverlaters.

Volgens Derks is het onwaarschijnlijk dat Nederland dit patroon zal kunnen herhalen. De krapte op de arbeidsmarkt wordt structureel, schrijft hij. Als de huidige opleving van de economie doorzet, ontstaat er al snel zoveel arbeidsschaarste dat werkgevers ook zullen moeten putten uit de arbeidsreserves die nu onaangesproken blijven. Het is te verwachten, schrijft hij, ‘dat ook zonder specifieke beleidsmaatregelen de momenteel hoge werkloosheid onder allochtone jongeren verdwijnt door de combinatie van het aantrekken van de economie en het op korte termijn aanzienlijk krimpen van de potentiële beroepsbevolking’. Op de arbeidsmarkt verschuift de macht van de werkgever naar de werknemer.

De krimpende beroepsbevolking trekt een spoor van vernielingen in bestaande politieke plannen. Zonder een bepaalde hoeveelheid inwoners, schrijft Derks, ‘ontstaat er overcapaciteit aan reeds gerealiseerde of geplande voorzieningen – kantoren, bedrijventerreinen, scholen, energiecentrales, wegen, spoorwegen, et cetera’.

De bevolkingsdaling zou daarom aanleiding kunnen zijn tot een concurrentieslag om inwoners. Dat kan een Europese slag zijn; de Scandinavische landen waren sterk vertegenwoordigd op de emigratiebeurs die deze week werd gehouden. De strijd wordt ook in Nederland gestreden; ambitieuze plannen voor de Randstad impliceren toestroom van Nederlanders uit perifere provincies, die nu al met een dalende bevolking hebben te maken.

Dat bevolkingskrimp nog niet is doorgedrongen tot politieke agenda’s verklaart Derks uit het onvermogen op een nieuwe manier naar de wereld te kijken. ‘Sinds de industriële revoluties in de 19de eeuw is de politieke besluitvorming gericht op groei.’ Sturen op groei ‘zit in de genen van welhaast iedere wethouder, gedeputeerde of minister’. Ongeloof en afwijzing zijn het deel van de boodschapper van het opmerkelijke nieuws.

Omdat de bevolkingskrimp niet effectief kan worden bestreden – voor geboortepolitiek is geen maatschappelijk draagvlak, en extra immigratie biedt hooguit uitstel en geen afstel – zullen bestuurders hun handelen toch moeten aanpassen, meent Derks. De politiek van de groei moet worden omgebogen tot de politiek van de krimp.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden