Krimp en groei en nieuwe kansen

Kleine gemeenten krimpen, grote gemeenten blijven groeien. Overal in het land is hetzelfde beeld te zien. Deze demografische ontwikkeling biedt nieuwe mogelijkheden....

De nieuwe Atlas 2010 voor gemeenten bevestigt wat al langer duidelijk was: de komende decennia zullen veel gemeenten met bevolkingsdaling geconfronteerd worden. Demografische ontwikkeling – veelal ten onrechte eenzijdig aangeduid met de term krimp – is een maatschappelijk en politiek issue geworden. De politiek lijkt er van doordrongen te zijn dat er aanzienlijke maatschappelijke, en dus ook politieke, consequenties zijn verbonden aan de demografische trends, gezien de recente nota Krimpen met kwaliteit van Rijk, provincies en gemeenten.

Het is opvallend dat de demografische ontwikkelingen veelal in zeer algemene termen worden beschreven. Het gaat dan over een forse groei van de 65-plussers (vergrijzing) en een sterke daling van de 20-minners (ontgroening). Maar het zijn de kwalitatieve aspecten van de demografische dynamiek die de nodige aandacht vergen, zoals de over- en ondervertegenwoordiging van bepaalde bevolkingscategorieën als de hoogopgeleiden of het aantal eenpersoonshuishoudens.

Aan de hand van een drietal recent door de universiteiten van Nijmegen en Tilburg in samenwerking met het adviesbureau ERAC bv uitgevoerde studies, is duidelijk te maken hoe verschillend demografische trends kunnen uitpakken. De studies betroffen een kleine gemeente (Epe, 33.000 inwoners), een grote gemeente (Tilburg, 202.000 inwoners) en de Stadsregio Arnhem-Nijmegen (twintig samenwerkende gemeenten).

De demografische krimp in Epe wordt sterk gedomineerd door een stevige dip in de categorie 20-35-jarigen, hetgeen grote consequenties heeft voor zowel de arbeidsmarkt, de woningmarkt, het onderwijs en de zorg. Ook de grote groei van het aantal eenpersoonshuishoudens heeft gevolgen voor woningbouw en voorzieningen. De situatie in Epe wordt beïnvloed door de nabijheid van een grote gemeente (Apeldoorn) en door plattelandskernen op de Veluwe. Voor een adequaat beleid moet de gemeente opereren in nauwe samenspraak met die buurgemeenten.

Ook de studie van een ad hoc adviescommissie in de Stadsregio Arnhem-Nijmegen bracht in 2009 verrassende conclusies aan het licht. Zo bleek dat deze gemeenten tot 2020 plannen voor circa 44.000 nieuwe woningen hadden vastgelegd, terwijl de reële vraag op ongeveer 26.000 werd becijferd. Er bleek te weinig regionale regie te zijn gevoerd en er was onvoldoende afstemming tussen de betrokken gemeenten.

De relatie wonen-werken was bovendien onvoldoende uitgewerkt op regionaal niveau. Met andere woorden, zonder tijdige en adequate bijsturing zou deze regio in 2020 afstevenen op ernstige woningmarktproblemen. Inmiddels wordt er gewerkt aan een fundamentele herbezinning en bijstelling.

Een laatste voorbeeld betreft de gemeente Tilburg. De demografische trend laat voor deze gemeente een stevige bevolkingsgroei tot 2025 zien van circa 8 procent. Tegelijkertijd zien we ook hier gezinsverdunning en vergrijzing. Echter, de aanwezigheid van grote opleidingsinstituten (universiteit en hbo-instellingen) maken dat er veel minder ontgroening zal plaatsvinden.

Dit beeld correspondeert met andere studies van het Planbureau voor de Leefomgeving en het CBS. Ook daaruit blijkt dat de grote gemeenten blijven groeien en kleine gemeenten sneller in een demografische neergang terechtkomen. Interessante uitgangspunten voor het gemeentelijke beleid. Tilburg zou, gezien deze specifieke demografische trend, sterk kunnen inzetten op een economisch beleid ter versterking van de zorgsector, zeker ook gelet op de lokale aanwezigheid van grote dienstverleners en zorgleveranciers zoals de CZ-groep, Interpolis en VGZ.

Anders gezegd: demografische ontwikkelingen bieden nieuwe kansen voor economische initiatieven ter versterking van de stedelijke en regionale ontwikkeling. De studies maken duidelijk dat elke gemeente zijn eigen specifieke demografisch profiel zal laten zien. Het daarbij noodzakelijke beleid, zal maatwerk moeten zijn. Zorgvuldig moet worden bekeken in hoeverre lokaal beleid moet worden aangevuld en versterkt met een regionale aanpak.

De demografische ontwikkeling biedt nieuwe kansen voor gemeenten en regio’s. Maar er is veel meer afstemming, coördinatie en regionale regie vereist. Uiteraard kan dat alleen dan gebeuren als er goede analyses van het lokale en regionale schaalniveau beschikbaar zijn. Juist op dat punt schort het vaak aan degelijk en betrouwbaar cijfermateriaal. Hopelijk gaan de nieuwe colleges deze uitdaging oppakken.

De noodzaak van de vorming van sterke regio’s wordt ook bepleit in een van de twintig ambtelijke rapporten over de bezuinigingen. Er zijn voorstellen gedaan de provincies op te heffen en het aantal gemeenten terug te brengen tot 100 à 150. Daartegenover zouden 25 à 30 sterke regio’s gevormd kunnen worden. De eerste voorlopers hebben we al: Brainport Eindhoven, Parkstad Limburg, Twente en Stadsregio Arnhem-Nijmegen. Zo beschouwd gaan we wellicht de transformatie meemaken van de Zeven Provinciën in het verre verleden naar het Nederland van de krachtige regio’s. De demografische dynamiek, maar ook de sociaal-economische ontwikkeling vergen een bovenlokale/regionale bestuurskracht en vooral een creatief en innovatief beleid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden