Krijgen bedrijven de macht om EU-regels te torpederen?

Europa en de VS onderhandelen maandag over het grootste handelsverdrag uit de geschiedenis: TTIP. Zelden zal een handelsakkoord in wording zo veel onrust hebben veroorzaakt. Is dat terecht?

Een protestbanner tegen TTIP.Beeld anp

1. Economische groei en werkgelegenheid: leidt het akkoord tot meer of minder banen?

Alle angsten zullen we moeten trotseren om ons te koesteren in de zegeningen die TTIP ons biedt: extra groei en werkgelegenheid - zo luidt de boodschap van voorstanders. Maar ook wetenschappers spiegelen de voordelen in ruime mate voor. En politici, zoals minister Ploumen, prijzen TTIP aan vanwege de werkgelegenheid: 'Waar het om gaat, is banen en banen en banen', zei Ploumen nog in november.

De wetenschap ondersteunt die claim. Onderzoeksbureau Ecorys berekende in 2009 al dat de Europese economie dankzij TTIP in 2018 maximaal 0,7 procent groter zal zijn.

Het Londense bureau CEPR kwam in 2013 op bescheidener resultaten: in 2027 0,48 procent groter dankzij TTIP. Per huishouden zou het gemiddelde inkomen in dat jaar maximaal 545 euro ­hoger kunnen liggen dankzij TTIP. Voorspellingen over werkgelegenheidseffecten zijn minder talrijk en minder eenduidig, maar in het algemeen is de boodschap neutraal tot positief.

Critici zijn er ook, zoals de econoom Joseph Stiglitz. Die zegt dat TTIP zal leiden tot een daling van de lonen voor velen. Door internationale handel, stelt hij, zullen altijd de prijzen van arbeid (en trouwens ook van kapitaal) naar elkaar toe bewegen.

Stiglitz' theoretische kritiek is nog niet erg aangeslagen. Dat doet wel de studie die de Italiaanse econometrist Jeronim Capaldo eind vorig jaar publiceerde. Capaldo rekende voor dat de economie door TTIP op termijn zal krimpen en de inkomens zullen dalen. In sommige landen met wel 5.000 euro. In Europa verdwijnen er 600 duizend banen, waarvan 223 duizend in Noord-Europa.

Zulke grote meningsverschillen tussen economen - wie heeft er nu gelijk? Jacques Pelkmans, econoom bij het Centre for European Policy Studies in Brugge, onderzocht in opdracht van het Europees Parlement hoe deugdelijk de wetenschappelijke onderzoeken naar TTIP zijn. Zijn conclusie: bureaus als Ecorys en CEPR gebruikten het best beschikbare model. Maar natuurlijk moeten we met de uitkomsten voorzichtig zijn, want TTIP is buitengewoon complex.

Capaldo's studie was toen nog niet uit, maar daar laat hij aan de telefoon geen spaan van heel. 'Dit is hooliganisme', zegt hij. 'Hier is bewust gezocht naar een manier om TTIP in diskrediet te brengen.' Of Capaldo nu wetenschappelijk verantwoord bezig was of niet: minister Ploumen praat nu heel anders dan in november. Nu prijst ze TTIP alleen nog omdat het goed is als handelsbelemmeringen verdwijnen. Met de vakbonden praat ze om het verdwijnen van ­banen op te vangen.

2. Verboden producten: komt die enge chloorkiper nu toch?

Dit is de bekendste TTIP-angst. De chloorkip! Al enkele jaren doet dit beestje dienst als hét symbool van wat TTIP allemaal zal aanrichten. Amerikaanse slachterijen ontsmetten hun geslachte kip meestal met een chlooroplossing. Dat is hun manier om af te rekenen met venijnige ziekteverwekkers (en killers) zoals salmonella en campylobacter. In Europa is die methode niet toegestaan. Hier moeten slachterijen proberen de ziekteverwekkers onder de duim te houden door hygiënisch te werken.

Europeanen beschouwen gedesinfecteerd vlees als een bewijs van onhygiënische toestanden in de slachterij en op de boerderij. Maar op zich kan een chloorbadje absoluut geen kwaad. Voor de ontsmetting wordt een chlooroplossing gebruikt die niet veel sterker is dan wat er in tal van Europese landen uit de kraan komt, en zwakker dan wat er in het zwembad ligt. Op de kip blijft bovendien maar heel weinig van het chloor achter. De Wereldgezondheids Organisatie (WHO) vindt de bacteriën in dit geval veel gevaarlijker dan de chemicaliën.

Een vergelijkbare angstdroom op voedselgebied is het hormoonvlees. In Amerika worden in de rundveehouderij hormonen toegediend om meer en magerder vlees te krijgen. In Europa is dat uitgesloten. Amerika en Europa hebben daarover jarenlang ruzie gehad en hun conflict voorgelegd aan de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Die slag wonnen de VS glansrijk. De WTO kon geen enkel wetenschappelijk bewijs vinden dat het vlees van de Amerikaanse hormoonkoeien ook maar enig risico zou opleveren voor de volksgezondheid.

Europa weert ook genetisch gemanipuleerde gewassen van de akkers. De gewassen komen wel Europa binnen, vooral als veevoer. Ook hier verloor Europa alle procedures, omdat van gevaar niets te bewijzen was. Dat conflict is nog steeds niet bezegeld, omdat Amerika geen gebruik heeft gemaakt van zijn recht op vergelding (in handelsvoorwaarden).

Tegenstanders van TTIP hebben de chloorkip, 'Frankensteinfood' en de hormoonkoe heel vaak gebruikt als angstbeeld van wat TTIP 'ons' zou brengen. Dat lijkt hun grootste fout. Nog los van het feit dat deze voedingsmiddelen geen gevaar voor de gezondheid opleveren: de gevreesde producten komen Europa niet in. De Europese Commissie heeft dat keer op keer verzekerd. Wat niet wil zeggen dat er op dit vlak niets zal gebeuren. Onlangs werd bekend dat de EU werkt aan een regeling om het ontsmetten van kip met perazijnzuur toe te staan, een techniek die ook in Amerika al lang wordt toegepast. Dat zou dan niet in TTIP worden geregeld, maar daarbuiten, in een doodgewone Europese verordening.

Wat is TTIP?

Nooit maakt iemand zich druk over handelsakkoorden, zeker niet als er nog over onderhandeld wordt. Maar het Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP), waarover de Europese Unie en de Verenigde Staten sinds 2013 onderhandelen, roept veel emoties op. Een akkoord zou veruit het grootste handelsblok in de wereld opleveren, waarin bijna de helft van het inkomen in de wereld wordt verdiend.

Maar de reden van de ophef is dat het een bijzonder akkoord betreft. Meestal gaat een handelsakkoord vooral om het verlagen van invoertarieven. Maar tussen de EU en de VS ­bestaan die nauwelijks nog. Bij TTIP gaat het om veel meer: de overheidsregels mogen geen belemmering meer zijn voor de handel. Met andere woorden: regels die in Amerika gelden, moeten in Europa worden geaccepteerd, en omgekeerd.

Dit is terra incognita voor de internationale economie. En onbekend terrein maakt bang. Wat zijn die angsten, zijn ze terecht, of ligt er juist een unieke kans om de afbrokkelende positie van het Westen te herstellen?

3. Harmonisering van regelgeving: worden producten onveilig, schimmig en zelfs duurder?

Consumenten- en gezondheidsorganisaties maken zich grote zorgen over de productveiligheid onder TTIP. Amerikanen zouden het een stuk minder nauw nemen met veiligheidsvoorschriften en niet zo happig zijn om gegevens te delen met anderen. Critici vrezen daarom dat consumenten straks niet meer weten of hun cosmetica bijvoorbeeld allergenen bevatten of dat er schadelijke chemicaliën opduiken in tandpasta of verf. Het gaat dan bijvoorbeeld om zogeheten endocrine disruptors, chemicaliën die het hormoonsysteem aantasten.

De Europese consument wordt nu beschermd met tal van richtlijnen en kwaliteitsstandaarden onder het motto 'geen data, geen markt', zegt Sylvia Maurer van de Europese consumentenorganisatie BEUC. 'In de VS is het omgekeerd: onschuldig tot het tegendeel bewezen.' Dit uitgangspunt zou onder TTIP toekomstige regelgeving kunnen blokkeren over de toelating van bijvoorbeeld ongewenste chemicaliën.

De angst voor ondeugdelijke producten vindt zijn oorsprong in de paragraaf in TTIP over regulatory cooperation; oftewel harmonisering van regelgeving en wederzijdse erkenning van elkaars standaarden. Bedrijven om­armen deze doelstelling omdat daarmee een eind komt aan overbodige of protectionistische regelgeving. Zo zullen Amerikaanse autofabrikanten niet opnieuw veiligheidstesten hoeven doen om hun auto's in Europa te ­mogen verkopen. Tegenstanders verwachten dat kwaliteitscriteria zo in een neerwaartse spiraal belanden. Producenten aan beide zijden van de oceaan zullen dan immers onder de regelgeving willen vallen die hen het minst belemmert.

'Het risico van deze dynamiek mag niet worden onderschat', zegt ook econoom Robert Went van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). 'Tachtig procent van de veronderstelde groei dankzij TTIP wordt verwacht vanuit de harmonisering van regels en niet van het wegnemen van tariefsbelemmeringen. Die winst realiseer je alleen als de standaarden neerwaarts worden bijgesteld.'

Tegenstanders vrezen dat bedrijven de passage 'harmonisering van regelgeving' ook aangrijpen om hun intellectueel eigendom en data beter te beschermen. Onder de noemer 'bescherming van bedrijfsgeheimen' zouden bedrijven minder transparant hoeven te zijn over hoe ze aan hun onderzoeksdata komen en over de veiligheid van hun producten. Vooral de farmaceutische sector wordt ervan verdacht het patentrecht aan beide kanten van de oceaan te willen oprekken om langer te genieten van exorbitant hoog geprijsde blockbusters en producenten van goedkopere generieke - nagemaakte - medicijnen de pas af te snijden.

Protest tegen TTIP in Duitsland.Beeld anp

4. ISDS-clausule: krijgen bedrijven de macht om EU-regels te torpederen?

Juist de conflictbeslechting, een op het oog bloedsaai onderwerp, maakt de meeste emoties los bij de tegenstanders. ISDS heet die rechtspraak, en de tegenstanders kennen er tientallen horrorverhalen over. Private tribunalen zouden landen tot gigantische schadevergoedingen kunnen veroordelen. Bedrijven zouden Europa ertoe kunnen dwingen over te gaan tot de winning van schaliegas. Zelfs de financiering van gezondheidszorg en onderwijs zouden niet veilig zijn. Toch is er niets nieuws aan ISDS. In vrijwel elk investeringsverdrag, waarvan er inmiddels 3.268 zijn, zit ISDS. De procedure is in grote lijnen altijd hetzelfde: een bedrijf dat zich benadeeld voelt, wijst een arbiter aan; het aangeklaagde land ook, en die twee kiezen een derde.

Het lijkt raar, zo'n private rechtspraak, maar er is een goede reden voor, zegt Marielle Koppenol, hoogleraar internationaal commercieel recht in Leiden. 'Het gaat altijd om conflicten van een buitenlands bedrijf met de staat. Vaak wordt dan de onafhankelijkheid van een rechtbank, immers onderdeel van die staat, in twijfel getrokken. Daarom is dit soort arbitrage helemaal uit de sfeer van de overheid gehaald.'

Zonder ISDS-clausule zal Amerika geen TTIP ondertekenen. Daarom probeert de Europese Commissie de horror uit ISDS te halen. Met de Amerikanen wordt er nu even niet over onderhandeld; eerst wil Europa een nieuw concept uitdenken. In het verdrag zou expliciet worden opgenomen dat overheden alle mogelijkheden hebben om beleid te voeren op gebied van milieu, gezondheidszorg, onderwijs en nog veel meer. Minister Ploumen pleit voor een staand ­internationaal gerechtshof in plaats van private arbiters. Hoogleraar Koppenol weet niet zo zeker of dat een verbetering is. 'De uitspraken worden nu geaccepteerd omdat beide partijen veel invloed hebben op de rechtsgang. Dat heb je bij zo'n internationaal hof veel minder. En, komt zo'n hof tot betere uitspraken dan private arbiters?'

Een ander aspect waarmee ISDS berucht werd, is treaty-shopping. Philip Morris heeft enkele sterke staaltjes daarvan laten zien. Zo vestigde de tabaksgigant een brievenbusmaatschappijtje in Zwitserland, om van daaruit, op grond van een investeringsverdrag, Uruguay te belagen, dat maatregelen trof tegen het ­roken. In TTIP, zegt Europa, zal treaty-shoppen onmogelijk zijn.

Veel horrorverhalen over ISDS hebben één zwakte: ze gaan niet over de uitspraken. VN-organisatie Unctad onderzocht de afloop van alle 356 beëindigde ISDS-zaken. Daarvan eindigde 38 procent met een schikking of intrekking; de staten wonnen 37 procent van de ­zaken, de ondernemingen 25 procent.

5. Data-bescherming: kan Google straks toch al onze gegevens inzien?

Ze hebben het niet makkelijk in Europa, die jongens uit Silicon Valley. Zoek­machine Google is deze week officieel door de Europese Commissie beschuldigd van machtsmisbruik, na eerder al stevig op de vingers te zijn getikt omdat het zich niet houdt aan het Europese recht om (deels) vergeten te worden.

Sociaal medium Facebook is in een rechtszaak verwikkeld met de Oostenrijker Max Schrems, die 25 duizend mede-Europeanen achter zich weet die graag willen meeprofiteren van een eventuele schadevergoeding wegens het overtreden van privacyregels.

Taxibedrijf Uber is in diverse landen verboden en wordt in Nederland vervolgd voor illegaal passagiersvervoer.

In deze botsingen met Silicon Valley is privacy het meest principiële thema. De Verenigde Staten kijken daar heel anders tegenaan dan Europa: anonimiteit is een luxegoed. Consumenten worden er tot in detail individueel online en offline geprofileerd (in Europa mag die link niet worden gelegd), en ieders verleden is voor een paar dollar op te vragen. En de Amerikaanse NSA, weten we sinds de onthullingen van Edward Snowden, mag ook graag in onze bij Google of Facebook opgeslagen persoonsgegevens snuffelen.

Loopt onze privacy gevaar, door TTIP?

Niet per se. TTIP is een onderhandelingsproces, waarbij het geven en nemen is. Punt voor punt proberen de partijen tot een vergelijk te komen. Als ze het niet eens worden, dan blijven de verschillen gewoon bestaan. Maar privacy is een raar dossier. Juist privacy was uit TTIP gehaald. Het was een van de drie 'gevoelige onderwerpen' van het hoofdstuk over de dienstensector. De andere twee zijn publieke diensten (gezondheidszorg, onderwijs, welzijnszorg, kraanwater) en cultuur (film, ­muziek).

Privacy is onaantastbaar, zei de Europese Commissie: 'Databescherming is geen onderdeel van de TTIP-onderhandelingen. We zorgen ervoor dat de datawetten van de EU altijd prevaleren boven andere afspraken.'

Maar eind maart ging de status aparte voor privacy van tafel. De Amerikanen eisten dat 'datastromen' onderdeel zouden worden van TTIP, en daar heeft de Commissie aan toegegeven. De onderhandelingen over databescherming beginnen zodra er een nieuwe Europese databeschermingsrichtlijn is.

Opvallend genoeg worden in die nieuwe ­Europese richtlijn bij voorbaat al concessies gedaan aan de Amerikanen. 'We geven onze onderhandelingsruimte weg voor we aan de onderhandelingstafel zitten', zegt Joe Mc­Namee van de Europese digitale-burgerrechtenorganisatie EDRi. 'We capituleren nog voordat de oorlog is begonnen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden