Kremlin onder vuur wegens privatisering Lada-fabrieken

AMSTERDAM Is het Kremlin bezig de Lada-fabrieken te redden of zien de financiële clans die Rusland regeren hun kans schoon om een dikke vis aan de haak te slaan?...

Van onze buitenlandredacteur

Philippe Remarque

Maar volgens critici gaat het de Russische bestuurders en hun rijke vrienden niet zozeer om het nobele doel van de markthervormingen, als wel om het vergaren van bezit. De directie van de autofabriek stelde in een verklaring dat het offensief tegen AvtoVaz de nieuwste zet was in de 'herverdeling van het staatseigendom, dat uiteindelijk in zijn geheel in handen komt van de kleine cirkel van reeds gevormde clans'.

AvtoVaz is met 115 duizend werknemers een van de grootste bedrijven in Rusland. Rond de autofabriek aan de Wolga is zelfs een hele stad gebouwd, Togliatti, waar je in de restaurants een 'Lada'-salade kunt eten. Maar de fabriek breekt ook records als het gaat om de belastingschuld aan de regering: meer dan 500 miljoen dollar. Bovendien worden de ouderwetse Zjigoeli's en Lada's die AvtoVaz maakt vooral verkocht omdat de regering de buitenlandse concurrentie buiten de deur houdt met extreem hoge importtarieven.

In het kader van de draconische maatregelen die de regering onlangs heeft aangekondigd om eindelijk eens wat belastingen in de schatkist te krijgen, moest de autofabriek wel aan de beurt komen. Vice-premier Potanin kondigde vorige week aan dat AvtoVaz failliet zou worden verklaard, omdat het bedrijf zijn schuld niet kan betalen maar ook weigert mee te werken aan het reddingsplan van de regering.

Volgens dat plan zou AvtoVaz 50 procent van de aandelen die nu nog worden gecontroleerd door de directie moeten afstaan aan een 'strategische investeerder'. In ruil wordt de belastingschuld van het bedrijf kwijtgescholden.

Voor veel Russen klinkt een dergelijk voorstel uit de mond van vice-premier Potanin uiterst verdacht. Want was het niet Potanins steenrijke Uneximbank die vorig jaar op zeer twijfelachtige wijze een meerderheidsaandeel in 's werelds grootste nikkelconglomeraat Norilsk Nikkel in handen kreeg? De bank kon de aandelen voor een appel en een ei in handen krijgen omdat het zelf de veiling organiseerde en in die functie hogere bieders op technische gronden uitsloot.

Het is dit soort constructies dat de privatisering in ogen van veel Russen synoniem heeft gemaakt aan diefstal van staatseigendom. Maar de regering houdt vol dat ze in het belang van de markthervormingen handelt. Anatoli Tsjoebais, de geestelijke vader van de privatisering en een goede vriend van Potanin, zwaait tegenwoordig de scepter in het Kremlin. Als chef van Jeltsins staf regeert hij Rusland feitelijk zolang de president bijkomt van diens hartoperatie.

Het was Tsjoebais die dit voorjaar zijn connecties met de grote privé-banken van Rusland inzette om de bijna kansloze Jeltsin herkozen te krijgen. Het is onbekend hoeveel keer de peperdure campagne van Jeltsin precies de wettelijke grenzen voor campagnefinanciering overschreed. Maar het is duidelijk dat de nieuwe financiële elite van Rusland ruim heeft bijgedragen. Net als de energiesector, die zelfs in deze tijden van belastingproblemen kan blijven rekenen op door het Kremlin goedgekeurde belastingontheffingen.

Tsjoebais wordt ook gezien als degene die bankdirecteur Potanin als vice-premier in de regering heeft gehaald en de beruchte zakenman Berezovski in de Veiligheidsraad. Berezovski heeft het door zijn politieke connecties met de regering voor het zeggen gekregen bij de Russische staatstelevisie ORT, die als geen ander heeft bijgedragen aan Jeltsins overwinning in de presidentsverkiezingen. De zakenman schepte onlangs tegen de Financial Times op dat zijn imperium en vijf andere conglomeraten meer dan de helft van het bruto nationaal produkt van Rusland beheersen en nu bezig zijn de politiek te infiltreren.

Twee van deze 'grote zes', de Alfa Bank en de Most Bank, kregen vorige week in plaats van een groep westerse investeerders de zeggenschap over de fusie en de privatisering van Ruslands twee grootste telecommunicatiebedrijven. Volgens critici een nieuw teken dat het de machthebbers in het Kremlin liever een monopoliepositie toespelen aan vrienden dan de concurrentie bevorderen die nodig is voor de ontwikkeling van een markteconomie.

Een commentator van de Wall Street Journal, die onlangs op bezoek was in Rusland, schreef dat de Russen Potanin en Tsjoebais nog dankbaar zullen zijn, als de herstructurering van de grote staatsgiganten levensvatbare bedrijven zouden opleveren. Sommige westerse waarnemers zeggen dat de manier waarop de Russische robber barons hun macht en rijkdom vergaren misschien niet zo fraai is, maar dat de concentratie van kapitaal noodzakelijk is om de Russische economie vlot te trekken.

Maar zelfs minister van Economische Zaken Jasin concludeerde onlangs in een rapport dat overheidsconcessies aan bevriende banken en lobby's de economische groei in Rusland nodeloos remmen. Oppositiefiguren in Rusland zien de huidige verdeling van de nationale rijkdommen nog somberder. Zowel de schrijver Solzjenitsyn als de econoom Javlinski klaagden vorige week dat Rusland beheerst wordt door een corrupte 'oligarchie'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.