Komt er nou een Grexit of niet?

Al sinds begin april opent elke dag ergens wel een krant met de kop: 'Laatste kans voor Griekenland', 'Grexit nu echt nabij', 'Onderhandelingen in laatste fase' of 'Griekenland nu echt failliet'. Maar ook nu weet nog niemand hoe het zal aflopen - de Europese Centrale Bank niet, het Internationaal Monetair Fonds niet, Europese Commissie-voorzitter Jean-Claude Juncker niet, de Duitse bondskanselier Angela Merkel niet en de Griekse premier Alexis Tsipras niet.

Graffiti in Athene, 15 juni. De tijd voor Griekenland dringt: komt er een Grexit of niet? Beeld AFP

Ze proberen allemaal vele zetten vooruit te denken en te anticiperen op wat de tegenstander gaat doen. Maar Tsipras heeft te maken met zijn radicale achterban en handelt onvoorspelbaar. Juncker moet rekening houden met ECB-president Mario Draghi, Bundesbank-president Jens Weidmann, kanselier Merkel en de Franse president François Hollande - om alleen de belangrijkste spelers op de achtergrond te noemen. En die moeten rekening houden met hun achterban en ervoor waken de populisten niet te veel in de kaart te spelen.

De eerstkomende deadline is aanstaande donderdag, als de EU-ministers van Financiën bijeenkomen voor een beslissend overleg. De 'echt harde' deadline is op 30 juni als het huidige steunprogramma afloopt. Nu zoveel deadlines al zijn verstreken, weet niemand meer wat de laatste deadline is - behalve dan dat ook die weer vloeibaar kan blijken.

Alsnog akkoord

De kans dat er alsnog op het laatste of allerlaatste moment een akkoord komt, dat Griekenland opnieuw enig respijt geeft tot na de zomer of begin 2016, of dat het tot een bankroet komt is fiftyfifty.

Politieke analisten achten de kans op een compromis gemiddeld iets hoger dan economen. In het geval van wanbetaling kan Griekenland niet gedwongen worden de eurozone te verlaten. Wel kan worden geprobeerd ze weg te pesten. Tsipras kan terugpesten door eind deze maand op de EU-top tegen de verlenging van de sancties tegen Rusland te stemmen. Omdat voor zo'n besluit unanimiteit is vereist, zal dit meteen worden verworpen. Daarnaast kan Tsipras alle vluchtelingen op de Griekse eilanden over de grenzen met Italië en Bulgarije helpen. Gezien de strategische ligging van Griekenland zijn er op lange termijn nog veel meer geopolitieke risico's die niemand in de EU wil lopen.

Bankroet

Maar het proces laat zich niet regisseren. De kans dat het knalt - een 'Grexident' - is eveneens 50 procent. Op een gegeven moment is zelfs bij gematigde politici het geduld op en nemen emoties de overhand, vooral als Tsipras en zijn minister van Financiën Yanis Varoufakis bij de andere partijen nog meer bloed onder de nagels vandaan treiteren. Dan stellen de EU en het IMF de resterende 7 miljard euro van het lopende leningenprogramma niet aan Griekenland beschikbaar.

Op 30 juni zal Griekenland daardoor niet aan de aflossingsverplichting van 1,5 miljard bij het IMF kunnen voldoen. Het land blijft zogezegd in gebreke. Op 1 juli zal dan formeel sprake zijn van een faillissement. Griekse staatsobligaties zijn dan oninbaar - in totaal staat 240 miljard euro uit bij het IMF en de noodfondsen van de EU.

De Griekse premier Tsipras. Beeld EPA

Bankrun

Griekenland zal in dat geval gewoon blijven bestaan. Er is geen vast recept voor de volgende stappen. De Europese Centrale Bank voorziet op dit moment de Griekse banken van nieuwe liquiditeit als compensatie voor de gespaarde euro's die vele Grieken uit veiligheidsoverwegingen van hun bank halen en naar het buitenland verhuizen of in een oude sok stoppen. Als onderpand voor dat geld geven de banken aan de ECB Griekse staatsobligaties. Omdat die na een bankroet vrijwel waardeloos zijn, kan de Europese Centrale Bank dat loket sluiten.

Griekse banken krijgen dan geen geld meer en dreigen failliet te gaan. Om een bankrun voor te zijn, zullen ze de deuren sluiten en de pinautomaten buiten werking stellen. Dat gebeurde bijvoorbeeld in Cyprus in maart 2013. Zoiets kan maar kort duren. Tsipras zal het volk niet laten verhongeren en hij zal het geleidelijk weer in staat stellen geld uit de automaat te halen, bijvoorbeeld maximaal 50 euro per dag.

Overigens zou Draghi na een bankroet ook kunnen besluiten door te gaan met het financieren van de Griekse banken zolang er nog perspectief is op hervatting van onderhandelingen. In totaal staan Griekse banken nu al voor 83 miljard in het krijt bij de ECB.

Noodgeld

De Griekse regering moet uiteindelijk de ambtenaren en gepensioneerden betalen. Als het land geen euro's meer heeft, zal een nieuwe munt in roulatie worden gebracht. Waarschijnlijk is dit een tijdelijk schuldbewijs dat drachme of IOU (I Owe You) kan worden genoemd (maar ook provocerend geuro of Griekse mark) en dat als tweede munt naast de euro kan bestaan. Die nieuwe munt wordt een legitiem betaalmiddel, dat waarschijnlijk een lage koers kent en al gauw op de zwarte markt tegen euro's en dollars wordt verhandeld.

Griekenland kan daarmee lang doorgaan. In vergelijking tot Nederland maar zelfs tot Ierland is het een gesloten economie, waar driekwart van het nationaal product afhankelijk is van binnenlandse bestedingen. In het verleden hebben Amerikaanse staten dergelijke schuldbewijzen uitgegeven zonder uit het dollargebied te stappen.

Beeld ANP

Opschorting

Griekenland schort alle aflossingen van en rentebetalingen op van de 240 miljard euro aan schulden die het heeft bij het IMF en de EU. Dat is bijna 80 procent van de hele staatsschuld. Er zal worden gezocht naar nieuwe kandidaten die krediet willen verlenen, zoals Rusland. Griekenland zal voor de zekerheid de private schulden blijven aflossen, zodat daar in noodgevallen nieuwe leningen kunnen worden geplaatst.

Het land zal nog steeds euro's binnenkrijgen - bijvoorbeeld van de toeristen - die gebruikt kunnen worden voor noodzakelijke importen. Tegelijkertijd zullen het IMF en de EU nieuwe onderhandelingen beginnen over de herstructurering van de Griekse schuld, zoals ook pleegt te gebeuren bij faillissement van landen als Argentinië.

De pensioenen zijn veruit de grootste barrière tussen Griekenland en zijn geldschieters, zo blijkt uit details van de uitgelekte plannen van beide kampen. In het Griekse voorstel dat maandag uitlekte, levert de versobering van vervroegde pensionering in 2016 een bedrag op van 71 miljoen euro.

Beeld AFP

Werelden van verschil

De trojka van EU, ECB en IMF presenteerde vorige week een veel ambitieuzer plan en wil dat de pensioenhervorming volgend jaar al 1,8 miljard euro oplevert. Europa wil onder meer vervroegde pensionering, de tekorten van de ambtenarenpensioenen niet meer uit de staatskas betalen, de uitkeringen bevriezen en gepensioneerden een hogere eigen bijdrage laten betalen voor de zorg.

Het meningsverschil tussen Griekenland en zijn geldschieters bij de herzieningen van de btw zijn aanzienlijk kleiner en ogen meer overbrugbaar De geldschieters willen 1,8 miljard euro meer ophalen met hogere tarieven. Griekenland denkt volgend jaar slechts 1,3 miljard extra btw te kunnen innen, onder meer door ook luxueus voedsel (zoals chocolade, jam, zeevoedsel exclusief vis, sauzen en blikvoedsel) voor 23 procent aan te slaan.

Sommige bezuinigingen uit het Griekse plan ogen boterzacht. Zo wil de Griekse overheid 300 miljoen ophalen door benzinesmokkel aan te pakken en 700 miljoen door btw-fraude tegen te gaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden