Klopjacht op corrupte Braziliaanse politici en bedrijven

Tientallen topmannen uit het bedrijfsleven zijn opgepakt omdat zij worden verdacht van betrokkenheid bij een enorme corruptiezaak rond oliebedrijf Petrobras.

Werknemers van een bedrijf dat is ingehuurd door Petrobras gooien hun werkkleding in de lucht voor het hoofdkantoor van het oliebedrijf omdat zij al drie maanden niet zouden zijn betaald.Beeld Getty Images

'Janot, je bent de held van Brazilië!' Bewonderaars van hoofdofficier van justitie Rodrigo Janot stonden begin deze week juichend voor de deur van het Openbaar Ministerie. Janot nam even de tijd zijn fans toe te spreken. 'Het wordt een lang proces', zegt hij. 'Maar we gaan tot het uiterste en wie moet betalen, zal betalen.'

Janot leidt het onderzoek naar 'operatie wasstraat', het grootste corruptieschandaal dat ooit aan het licht kwam in Brazilië. Tientallen topmannen uit het bedrijfsleven wachten in hechtenis hun veroordeling af. Dinsdag overhandigde Janot een lijst met nog eens 54 verdachten aan het Hooggerechtshof.

De namen zijn niet bekendgemaakt, maar volgens lokale media gaat het om ten minste veertig politici onder wie huidig Kamervoorzitter Eduardo Cunha en leider van de Senaat Renan Calheiros, beiden van coalitiepartij PMDB. De rechter heeft tot dinsdag om te besluiten of hij een proces begint tegen de verdachten op de lijst.

Spil in de corruptiezaak is staatsoliebedrijf Petrobras. Uit onderzoek van de Federale Politie blijkt dat opdrachtnemers van Petrobras tussen 2004 en 2012 zo'n 800 miljoen dollar (722 miljoen euro) aan steekpenningen betaalden aan het bedrijf. In ruil daarvoor mochten zij 3 procent extra in rekening brengen op hun contracten. De politie schat dat op die manier zo'n 3 miljard euro is weggesluisd. De managers en directieleden van Petrobras deelden het smeergeld met politici van verschillende partijen, die er hun campagnes mee financierden.

De betrokkenen wachten met geknepen billen de voortgang van het onderzoek af. De ene na de andere zakenman wordt aan de schandpaal genageld, hooggeplaatste politici wacht binnenkort hetzelfde lot. Maar niet alleen de daders hebben bittere tijden voor de boeg. Het schandaal heeft een desastreus effect op de economie, met gevolgen die voor iedereen voelbaar zijn.

Pedro Barusco: '130- tot 180 miljoen euro smeergeld ontvangen.'

Petrobras is van groot belang voor de Braziliaanse economie. Het bedrijf, voor 55 procent in staatshanden, is goed voor ruim 90 procent van de gasproductie en bezit vrijwel alle raffinaderijen. Het is het grootste bedrijf van het land, veruit de belangrijkste opdrachtgever en goed voor 10 procent van het bruto binnenlands product.

Sinds de eerste details van het corruptieschandaal een jaar geleden aan het licht kwamen, gaat het hard bergafwaarts met Petrobras. De waarde van de aandelen is de afgelopen twaalf maanden met 44 procent gedaald. Het bedrijf is niet in staat de jaarcijfers van 2014 te publiceren omdat onduidelijk is hoeveel verlies het heeft geleden door de corruptiezaak. Vorige week heeft kredietbeoordelaar Moody's het bedrijf afgewaardeerd naar de junkstatus en maandag kondigde Petrobras aan voor ruim 12 miljard euro aan bezittingen te verkopen.

En dat terwijl het bedrijf staat te springen om investeringen, met name om de 'pré-salvoorraden' te kunnen ontginnen, oliereserves die kilometers diep onder de zeebodem liggen. Het is kostbaar en technisch lastig om die olie naar boven te halen, maar Brazilië rekent in zijn begroting op de inkomsten.

De schade blijft niet beperkt tot Petrobras. De bedrijven die onder een hoedje speelden met Petrobras behoren tot de grootste van Brazilië. Directieleden en aannemers van bouwgiganten als OAS en Odebrecht zitten vast, de bedrijven stuurloos achterlatend. Er zijn betalingsachterstanden, opdrachten worden uitgesteld en overal in het land liggen bouwprojecten stil.

Senaatsvoorzitter Renan Calheiros 'wordt verdacht'.

Diezelfde bedrijven zijn zolang het onderzoek loopt uitgesloten van het meedingen naar nieuwe opdrachten bij Petrobras. Vanwege de imagoschade halen ze ook in het buitenland minder klussen binnen. Ze komen hierdoor niet alleen zelf in de problemen, maar nemen ook hun opdrachtnemers en leveranciers mee in hun misère. Dit leidt in de hele linie tot ontslagen en risico's op faillissementen.

'Wij verwachten dat de economie dit jaar met 1 procent krimpt', zegt Samuel Pessoa, econoom van onderzoeksinstituut Fundação Getulio Vargas (FGV). 'Zeker een half procent daarvan wordt direct veroorzaakt door de crisis bij Petrobras.' Ook over de middellange termijn is hij pessimistisch. 'De juridische processen gaan nog jaren lopen. En het gaat om de bouwsector, een van de motoren van de economie.'

Desondanks ziet Pessoa ook de positieve kant. 'Dit onderzoek laat zien dat Brazilië volwassen is geworden. Dat we een goed functionerende scheiding der machten hebben, met een competente federale politie en openbaar ministerie.' Volgens Pessoa vervult Brazilië een voorbeeldfunctie. 'Corruptie in de bouw- en oliesector is een mondiaal probleem', zegt hij. 'In Brazilië zitten de directeurs van de belangrijkste bouwbedrijven in hechtenis. Dat is elders ondenkbaar.'

Maar voorlopig zijn de vooruitzichten voor de Brazilianen weinig rooskleurig. De Braziliaanse munt real is de afgelopen zes maanden 22 procent in waarde gedaald en de inflatie komt dit jaar naar verwachting boven de 7 procent uit. Minister van Financiën Joaquim Levy kondigde bezuinigingsmaatregelen aan die de schatkist dit jaar 20 miljard euro moeten opleveren. Maatregelen die zeer pijnlijk kunnen uitpakken voor de kwetsbare 'nieuwe middenklasse', de veertig miljoen Brazilianen die sinds begin deze eeuw uit de armoede zijn geraakt.

Levy is verder voornemens de belastingen voor bedrijven te verlagen en het land aantrekkelijker te maken voor buitenlandse investeerders. Volgens de minister is dat nodig om het hoofd te bieden aan de negatieve handelsbalans van bijna 3 miljard euro. Vanuit de linkerflank van de regerende Arbeiderspartij PT klinkt veel kritiek op de neoliberale Levy, die openlijk morrelt aan door de PT verworven arbeidsrechten en sociale uitkeringen.

Ook Kamervoorzitter Eduardo Cunha zou onder vuur liggen.

President Dilma Rousseff (PT) heeft grote moeite de boel bij elkaar te houden. Prominente leden van de belangrijkste coalitiegenoot PMDB zijn aan het muiten geslagen en proberen het Congres te mobiliseren tegen de regering. Dit maakt het doorvoeren van pijnlijke hervormingen er niet makkelijker op.

Ze ligt ook persoonlijk onder vuur wegens het corruptieschandaal. Zelf zegt Rousseff geen weet te hebben gehad van de praktijken, maar een meerderheid van de Brazilianen denkt dat ze liegt. Tussen 2003 en 2005 was ze minister van Mijnen en Energie en droeg als zodanig verantwoordelijkheid voor Petrobras. Daarna (2005-2010) werd ze voorzitter van het bestuur van het staatsoliebedrijf. Ook hield ze lange tijd het ontslag van Petrobrasdirecteur en goede vriendin Maria das Graças Foster tegen.

Alles wijst er bovendien op dat veel namen op de verdachtenlijst uit PT- gelederen komen. De gearresteerde oud-Petrobrasdirecteur Pedro Barusco beweert dat de PT tussen de 130 en 180 miljoen euro heeft ontvangen in het corruptieschandaal. Erg pijnlijk, vooral omdat Petrobras en de strijd tegen privatisering van olie belangrijke stokpaardjes zijn van de PT. 'Hey, ho, de olie is van ons', zingen ze tijdens campagnebijeenkomsten. Die leus heeft nu een wat nare bijsmaak gekregen.

Ook SBM verdacht

De Nederlandse maritiem dienstverlener SBM Offshore staat op de verdachtenlijst van de Braziliaanse autoriteiten die het corruptieschandaal bij Petrobras onderzoeken. Pedro Barusco, een van de kroongetuigen en oud-manager van Petrobras, verklaarde dat hij 18 miljoen euro aan steekpenningen van SBM heeft ontvangen. SBM levert offshoreplatformen aan Petrobras. Volgens de onderzoekers is er sprake van 'ernstige ongeregeldheden' in de relatie tussen de twee bedrijven.

SBM werd ook in Nederland vervolgd wegens omkoping in Brazilië, Equatoriaal-Guinea en Angola. Vorig jaar kwam het bedrijf tot een schikking ter waarde van 214 miljoen euro met het Nederlandse Openbaar Ministerie. Desondanks zijn ook de Braziliaanse autoriteiten een onderzoek begonnen.

Als SBM schuldig wordt bevonden in Brazilië kan het bedrijf een boete krijgen of worden uitgesloten van opdrachten van Petrobras en andere opdrachtgevers van de staat. Vorige maand maakte SBM bekend te zullen meewerken aan het onderzoek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden