Klaas Knot waarschuwt voor zeepbel maar blaast die zelf op

De Europese Centrale Bank koopt leningenpakketten van banken op en schuift daarmee de risico's door naar de belastingbetaler. DNB-president Klaas Knot stemde ermee in. Door Yvonne Hofs

Beeld HH

Op de donderdagen dat het ECB-bestuur in Frankfurt beraadslaagt, is Klaas Knot meestal vroeg uit de veren. De president van De Nederlandsche Bank rent voor het ontbijt graag een paar kilometer over de kades langs de Main. Zo kan hij zijn hoofd leegmaken, voordat hij zich vervoegt bij de nieuwe ECB-toren aan de Sonnemannstrasse voor een urenlange sessie in de grote vergaderzaal.


Het is lang geleden dat die bestuursvergaderingen van de Europese Centrale Bank plaatsvonden in een ontspannen sfeer. De meningsverschillen zijn daarvoor te groot geworden, net als de belangen die op het spel staan. De 24 bestuursleden - de 6 ECB-directeuren en de 18 presidenten van de centrale banken van alle eurolanden - houden de beleefdheidsvormen in acht, maar in de discussie gaat het hard tegen hard.

Achter de schermen gaat het er nog veel politieker aan toe. Daar worden coalities gesmeed, besluiten voorgekookt, bestuurders onder druk gezet. Wie weigert te buigen, wordt steeds vaker buitengesloten. Jens Weidmann, president van de Bundesbank, is tegenwoordig het doelwit van deze ijskastbehandeling. Weidmann stemt op de maandelijkse ECB-vergaderingen vaak als enige tegen de voorstellen van ECB-president Mario Draghi. In interviews levert hij bovendien stevige kritiek op de besluiten van de ECB.


Het is de Duitser een doorn in het oog dat de ECB zich steeds meer ontwikkelt tot financiële reddingsboei voor politici en banken. Vorige maand besloot het ECB-bestuur op grote schaal leningenpakketten van banken te gaan opkopen, tot een bedrag van wel 700 miljard tot een biljoen euro. Het gaat om leningen aan het midden- en kleinbedrijf, hypotheken, autoleningen en creditcardschulden. Door de banken van een deel van hun leningenportefeuille te verlossen, krijgen zij ruimte om nieuwe leningen te verstrekken, hoopt de ECB.

Verliezen afwentelen

Maar daarmee neemt de ECB ook het risico van wanbetaling op deze leningen over van de banken. Als de ECB verliezen lijdt op die leningen, moeten de inwoners van het eurogebied het tekort ophoesten naar rato van de omvang van hun economie. Duitsland betaalt dan het meest: ruim 27 procent van het totaal. Het opkoopprogramma van de ECB dreigt dus uit te draaien op een bail-out van de banken op kosten van de belastingbetalers. Weidmann windt daar geen doekjes om. Deze maand zei hij in een interview met het Duitse blad Focus: 'Het gevaar bestaat dat de ECB bankleningen van mindere kwaliteit tegen te hoge prijzen koopt. In dat geval worden kredietrisico's die door private banken zijn aangegaan op de ECB, en daarmee op de belastingbetaler, afgeschoven.'


Dat is een valide bezwaar. De belangrijkste les van de kredietcrisis is immers dat banken in goede tijden de winsten voor zichzelf houden en in slechte tijden hun verliezen op de maatschappij afwentelen. Daarom nemen overheden nu wereldwijd maatregelen om de banken aan strengere regels te onderwerpen. Het is dan op zijn minst merkwaardig dat de ECB de banken nu opnieuw een min of meer blanco cheque toeschuift.


Toch vond Weidmann in zijn oppositie tegen het opkoopprogramma naar verluidt alleen de Oostenrijker Ewald Nowotny aan zijn zijde. Klaas Knot heeft voor gestemd, bekende hij laatst. Waarom? Knot zit tussen twee vuren. Hij is het waarschijnlijk op veel punten met Weidmann eens, maar het doel - het oplossen van de economische crisis en het redden van de euro - heiligt voor hem blijkbaar vele middelen. Een andere verklaring is dat Knot redeneert als een burgemeester in oorlogstijd: beter meewerken met de tegenstander in de hoop de schade te beperken, dan vasthouden aan je principes en buitenspel gezet worden, zoals Weidmann nu overkomt.

Gratis geld

Deze tweeslachtige houding leidt tot de tamelijk absurde situatie dat Knot als president van De Nederlandsche Bank vorige week publiekelijk waarschuwde voor zeepbellen op de financiële markten, terwijl hij als ECB-bestuurder zelf medeverantwoordelijk is voor het ontstaan daarvan. De ECB blaast die zeepbel niet alleen op door bankleningen (en eerder ook staatsobligaties) op te kopen. Het 'nul-procent-rentebeleid' van de ECB waar hij (maar Weidmann ook) zijn goedkeuring aan heeft verleend, was ook al bedoeld om de kredietverlening van de banken aan te jagen. De redenering van de ECB gaat zo: als de banken vrijwel gratis geld kunnen lenen bij de ECB, kunnen ze tegen heel lage kosten krediet verstrekken. Die lage rentes geven de banken vervolgens door aan consumenten en bedrijven, die daardoor goedkoper kunnen lenen. Dat goedkope krediet zullen consumenten en bedrijven gebruiken om te investeren en te consumeren, precies wat de economie nodig heeft.


Tot zover de theorie. De praktijk is anders. Niet alleen de ECB, ook de Amerikaanse, Britse en Japanse centrale banken hebben sinds 2008 een overvloed aan goedkoop geld in de economie gepompt. Dit deden ze door het fenomeen 'rente' min of meer af te schaffen en door duizenden miljarden euro's, yens, ponden en dollars aan geldinjecties in banken en overheden. Heeft die geldvloed geleid tot extra uitgaven van burgers en bedrijven? Niet of nauwelijks. Uit macro-economische cijfers blijkt dat bedrijven hun winsten oppotten of deze gebruiken om hun eigen aandelen in te kopen - iets waar de economie niets mee opschiet, maar dat wel de aandelenkoersen opjaagt.

Consumenten geven niet meer uit, omdat hun koopkracht sinds de crisis is gedaald en hun spaargeld en pensioenen zienderogen verdampen. Veel consumenten gaan gebukt onder hoge (hypotheek)schulden. Iemand die al schulden heeft, help je niet met nog meer krediet. Zo iemand wil aflossen en liefst ook extra sparen om zijn geërodeerde pensioen te repareren. Maar van sparen maakt de ECB sisyfusarbeid door de rente naar 0,05 procent te verlagen. Door de lage rente kalven de pensioenen nog sneller af.


Waar blijft al dat goedkope geld van de centrale banken dan? Dat is druk doende zeepbellen te blazen op de aandelenbeurzen, de obligatiemarkten en de huizenmarkten, zoals ook Knot heeft waargenomen. Nota bene de centrale bank van de centrale banken, de Bank voor Internationale Betalingen (BIS), is in haar jaarrapport zeer kritisch over het nul-procent-rentebeleid. De BIS suggereert dat dit zeepbelvorming in de economie bevordert.


Goedkoop geld lost het schuldenprobleem van zwakke eurolanden dus niet op. Het maakt het alleen maar erger. Toen landen als Griekenland, Italië, Spanje en Portugal tot de eurozone toetraden, daalde de rente die zij op hun staatsschuld moesten betalen naar bijna Duitse niveaus. Dat stelde die landen in staat ver boven hun stand te leven. Politici kochten verkiezingsoverwinningen met cadeautjes in de vorm van riantere overheidsvoorzieningen. De lonen stegen veel harder dan de economische productie. Dat feest werd betaald door meer schulden aan te gaan.

Piramidespel

Schuldenophoping is een piramidespel. Er komt altijd een moment dat de schuldenaar niet meer aan de rente- en aflossingsverplichtingen kan voldoen. Eurolanden met hoge schulden hebben echter één geluk: dankzij de euro zijn hun problemen ook de problemen van alle andere eurolanden. Hoewel in 1992 in het Verdrag van Maastricht werd vastgelegd dat elk euroland zijn eigen broek moet ophouden, is die paragraaf allang door de praktijk achterhaald. Zwakke - meest zuidelijke - eurolanden houden de sterkere eurolanden in gijzeling, omdat de laatsten niet de stekker uit de euro durven te trekken. 'Er is geen alternatief voor de euro', zei bondskanselier Merkel een paar jaar geleden. Als dat het uitgangspunt is, is de consequentie dat de euro koste wat kost gered moet worden. In die geest beloofde Draghi in 2012 dat de ECB 'alles zou doen om de euro te redden'.


Deze gijzeling biedt de minder gedisciplineerde eurolanden de kans gezamenlijke afspraken aan hun laars te lappen. Keer op keer doen zij hervormings- en bezuinigingsbeloften in ruil voor concessies of financiële hulp van de sterkere landen. Maar zodra die concessies zijn gedaan, komen de zuidelijke landen terug van hun beloften. Italië en Frankrijk proberen deze week de begrotingsregels van het Stabiliteitspact weer op te rekken.


Vergelijk het met de volgende situatie. Een groep vrienden gaat samen naar de kroeg en spreekt af de rekening te delen naar financiële draagkracht. Günther, een rijke industrieel, belooft het meeste te betalen, terwijl de werkloze Spiros een klein beetje zal bijdragen. Om de rekening binnen de perken te houden, spreekt men af alleen bier en frisdrank te nuttigen. Spiros, Salvatore en Juan zijn echter alcoholist en laten hun cola stiekem aanlengen met whisky. Als aan het eind van de avond de gepeperde rekening op tafel komt, weigert Günther te betalen. 'Het is niet eerlijk dat ik jullie dure whisky moet betalen, terwijl ik alleen bronwater gedronken heb', sputtert hij. 'Jammer dan', zeggen de andere drie. 'Als je niet betaalt, blazen we de kroeg op, met jou erbij.' Gevolg is wel dat de vriendschap averij oploopt. Günther zal niet zo snel nog eens met dat stel de kroeg induiken.

ECB President Mario DraghiBeeld anp

Dit lijkt op de politieke situatie in Europa. De zuidelijke landen, Italië en Frankrijk voorop, dringen er voortdurend op aan dat Duitsland de portemonnee trekt. Maar zij kunnen Duitsland daar niet toe dwingen, omdat Berlijn een vetorecht heeft bij besluiten van de Europese Raad (de bijeenkomsten van regeringsleiders). Dat vetorecht heeft Duitsland niet bij de ECB. In het ECB-bestuur worden besluiten bij meerderheid van stemmen genomen, waarbij Malta evenveel stemrecht heeft als Duitsland. En in het ECB-bestuur zijn de schuldenlanden in de meerderheid. De ECB is voor 'Club Med' dus het ideale gremium om haar zin door te drukken.


Met de kennis van nu is het verbazingwekkend dat Duitsland er destijds mee heeft ingestemd dat het bestuur van de Europese Centrale Bank besluiten neemt volgens het 'één man-één stem'-principe. Toen die afspraak werd gemaakt, was Duitsland voorgespiegeld dat het ECB-bestuur politiek onafhankelijk zou zijn. De centrale bankiers van de eurolanden zouden niet in het ECB-bestuur zitten als vertegenwoordigers van hun land, maar als onafhankelijke experts die het belang van de hele eurozone zouden dienen. Dat bleek al snel een illusie.


De ECB-bestuurders uit de zuidelijke landen willen dat de ECB zoveel mogelijk geld uitdeelt tegen zo weinig mogelijk voorwaarden, terwijl de bankpresidenten uit de noordelijke landen daar de handrem op zetten. Dat schisma is terug te voeren op het feit dat de zuidelijke landen de meeste krakende banken en de hoogste staatsschulden hebben. Zij hebben belang bij een constante stroom goedkoop ECB-geld om die schulden- en kredietzeepbel in stand te houden. Als de ECB staatsobligaties en bankkredieten van zuidelijke landen (en Frankrijk) opkoopt, kunnen die landen een groot deel van hun schulden doorschuiven naar Duitsland, Oostenrijk, Nederland en Finland.

Euro onhoudbaar

De Britse eurocriticus Bernard Connolly, tot 1995 de hoogste ambtenaar voor monetaire zaken in Brussel, zei vorig jaar: 'Wat Draghi probeert te doen, is het opnieuw opblazen van een kredietzeepbel die de zuidelijke eurolanden in staat stelt goedkoop te blijven lenen. Daarmee creëert hij precies de gevaarlijke en onhoudbare situatie die we ook voor de kredietcrisis hadden.' De enige andere oplossing is volgens Connolly dat 'Duitsland (en Nederland - red.) ongeveer 10 procent van zijn bbp per jaar overmaakt naar de zwakke landen om die in de euro te houden. En dat elk jaar, voor eeuwig.' Maar zo'n transferunie zal niet standhouden, omdat het dan slechts een kwestie van tijd is voordat Duitsland ook het economisch zwakke Frankrijk permanent moet subsidiëren. Duitsland kan zo'n zware last simpelweg niet dragen.


Daaruit volgt dat de euro hoe dan ook onhoudbaar is. De krampachtige pogingen van de ECB en regeringsleiders om de eenheidsmunt overeind te houden, zijn uitstel van executie. Tenzij Europa een echte federale staat à la de Verenigde Staten wordt. Maar opheffen van de natiestaten heeft geen enkel democratisch draagvlak in de eurolanden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden