Kist: kartelwaakhond is geen onbeduidend clubje

De NMa dreigde in 1998 nog te bezwijken aan een lawine van ontheffingsverzoeken. Vijf jaar na de intreding van de mededingingswet krijgt de kartelpolitie echter greep op de polder....

De kappers zijn dit jaar geruisloos afgestapt van het gebruik van prijsadviezen. Kappersorganisatie Anko raadde zijn leden in 2001 nog aan de tarieven voor wassen en knippen met 5 procent te verhogen. Nadat de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) de kappers voor deze verboden prijsadviezen op de vingers tikte, gaan de haarverzorgers ieder hun eigen weg. Klanten kunnen door de ingreep van de NMa profiteren van concurrentie tussen de kappers.

Het opbreken van het kapperskartel stond een tijdje te boek als het voorbeeld voor de geringe slagkracht van de NMa. De kartelautoriteit zou wel de kleine middenstanders aanpakken, maar de grote Nederlandse bedrijven laten lopen, zo verwoordde SP-kamerlid Remy Poppe begin 2002 de kritiek tijdens een kamerdebat over de toekomst van de NMa.

Het beeld dat de NMa de grote ondernemingen laat lopen behoeft juist door het afgelopen jaar een flinke bijstelling. De autoriteit verwijt grote benzineverkopers als Shell de prijzen 'kunstmatig' hoog te houden. Het bankenmonopolie van Interpay bij de afhandeling van pintransacties ligt onder vuur. En beursgenoteerde bouwbedrijven krijgen de laatste weken boete na verdenking aan hun broek.

Of het kraken van de marktmacht van deze grote ondernemingen ook succes oplevert, is nog te vroeg om te beoordelen. Kritiek valt er nog genoeg te beluisteren. De benzinemaatschappijen voelen zich onrecht aangedaan nu geen enkele overtreding is geconstateerd en zij op basis van in hun ogen rammelende rapporten wellicht hun werkwijze moeten aanpassen. En de bouwers werden pas echt op de korrel genomen, nadat klokkenluider Ad Bos met zijn schaduwboekhouding naar buiten trad.

Scheidend directeur generaal Anne-Willem Kist is van mening dat als hij op 1 januari vertrekt, zijn organisatie een stevige plek in de samenleving inneemt. 'We zijn een force to be reckoned with', zegt hij in een afscheidgesprek met de Volkskrant. 'Bij problemen roept de politiek geregeld: ''laat de NMa er maar naar kijken'', en dat is niet omdat ze vinden dat wij een onbeduidend clubje zijn.'

Tegelijkertijd moet Kist ook erkennen dat de slagkracht van de NMa soms te wensen overliet. Vooral de lange procedures zijn hem vies tegengevallen. Dat ligt deels aan de beperkingen van de wet. De NMa mag bijvoorbeeld geen woonhuizen binnenvallen. Bovendien gaat invoering van een besluit op de lange baan, als partijen bezwaar en beroep aantekenen. Voor Kist reden om te pleiten voor wijziging van deze beperkende regels. Achteraf gezien is volgens hem bij de vaststellling van de mededingingswet nog uit gegaan van 'charmante naïviteit'.

De NMa heeft daarentegen ook binnen zijn bestaande mogelijkheden niet alles uit de organisatie gehaald. De constante kritiek van betrokken partijen over onzorgvuldigheid neemt Kist echter voor kennisgeving aan. 'Het is de rol van advocaten om kritiek op ons te leveren.'

Maar ook onafhankelijke partijen laten de NMa niet ongemoeid. Bij de aanpak van de bouwfraude heeft de toezichthouder een 'afwachtende houding' aangenomen, constateerde de bouwcommissie van de Tweede Kamer. Kist erkent de fouten bij de aanpak van de bouwfraude. Tegelijkertijd wijst hij op de constatering van de commissie dat de NMa nadien 'gedegen, noest en nijver' werk afleverde.

Ook uit de evaluatie die de overheid afgelopen zomer publiceerde over het functioneren van de mededingingswet en diens hoeder NMa komt het beeld naar voren dat de toezichthouder degelijk werk aflevert. Onderzoeksbureau Ecorys heeft in een deelonderzoek tien zaken nauwgezet uitgeplozen. Volgens Ecorys heeft ingrijpen van de NMa 'in het algemeen het beoogde effect (..) gerealiseerd'. Bij het toestaan van fusies is de concurrentie geen geweld aangedaan, terwijl in andere zaken 'duidelijke indicaties voor toename in concurrentie' zichtbaar zijn. Vooral bij beoordeling van fusies moet ingrijpen tot uitzonderingen beperkt blijven.

Kartelexpert Eric van Damme van de Universiteit van Tilburg vindt ook dat de NMa moet durven kiezen om zaken niet aan te pakken. Dat geldt niet alleen voor het verbieden van fusies, maar ook voor het aanpakken van vermeend machtsmisbruik. De econoom noemt de gretige houding van de NMa bij het aanpakken van benzinemaatschappijen als illustratie. 'De NMa kan met de wet in de hand het gedrag van partijen aanpakken. De structuur van een markt kan de toezichthouder niet veranderen. En juist in de benzinemarkt leidt de huidige structuur van enkele grote aanbieders tot gebrekkig concurrentie.' De NMa kan in zo'n geval beter aan de minister van Economische Zaken vragen de structuur bij wet te wijzigen.

'In abstracte zin heeft Van Damme gelijk', reageert Kist. 'Als wij enkel structuurproblemen zien, kunnen we een briefje naar de minister sturen met de mededeling dat wij hiervoor geen oplossing kunnen aandragen.' Maar volgens Kist ligt dat in deze zaak toch iets ingewikkelder. Pas in het voorjaar van 2003 maakt de NMa zijn definitieve standpunt bekend.

Wonderlijk is de kritiek van Van Damme wel. Om zich te verbeteren doet de NMa er goed aan zich soms bescheidener op te stellen. Dat is weer eens een heel ander geluid dan de opvatting dat de kartelautoriteit enkel de kleintjes dwarszit en de grote vissen laat schieten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden