Kiezer valt voor romantische leider

De ideale leider bestaat niet. Wat goed leiderschap is, hangt af van de positie, de situatie én de tijd. Op dit moment is vooral de ‘transformationele’ leider in zwang, zegt Janka Stoker....

Barack Obama is daar hét voorbeeld van, aldus Stoker. Uit de peilingen blijkt dat veel Amerikanen snakken naar Obama als president. Ook in Nederland gooit hij hoge ogen, zoals blijkt uit het onderzoek van Volkskrant Banen en adviesbureau GITP (zie inzet).

De reden: mensen laten zich op dit moment leiden door de romance of leadership-gedachte. ‘We zien leiderschap soms als enige en universele verklaring voor alles wat ons overkomt. We verwachten wel heel veel heil van de nieuwe leider, zoals Obama. Maar net zoals Bush niet in z’n eentje verantwoordelijk is voor alles wat er is gebeurd, is Obama dat straks ook niet.’

In het verleden was het kiezen van een leider simpeler. Je wist tot welke groep je behoorde en dat bepaalde je stemgedrag. Burgers kozen voor een ideologie, bijna ongeacht de vertolker ervan.

Dat is veranderd, zegt professor vaderlandse geschiedenis Henk te Velde. Vaak klinkt de kritiek dat het in de turbulente politiek van de laatste jaren te veel om persoonlijkheden gaat, en te weinig over de inhoud. Maar volgens Te Velde klopt dat niet helemaal. ‘Neem premier Balkenende. Je kunt hem veel toedichten, maar charisma niet.’ Betrouwbaar is hij juist weer wel. ‘Je zou zo een tweedehands auto van hem kopen.’

Elke tijd kent zijn eigen type leiders. Halverwege de 19de eeuw was de parlementaire politiek net geboren, en mensen zochten iemand die daarin uitblonk. Die vonden ze in Thorbecke, een staatsrechtsgeleerde die zich nooit versprak en die altijd gelijk had. Degelijk, verstandig en een tikkeltje saai. Tijdens de crisis van de jaren dertig koos Nederland met ‘mannetjesputter’ Colijn weer voor autoritair leiderschap. Na de Tweede Wereldoorlog, en decennia van al te krachtige leiders, had men juist weer behoefte aan bescheidenheid en verstand.

De huidige tijd vraagt, volgens Te Velde, om een leider die behalve een goede bestuurder met kennis van zaken, ook een inspirator is. Te Velde: ‘Obama heeft onmiskenbaar charisma. Hij kan het publiek meekrijgen. Change, zoals hij het uitspreekt, je gelooft het. Een visionair, maar niet roekeloos. Hij komt voorzichtig en beheerst over.’

Overigens vindt Te Velde dat het adjectief charismatisch tegenwoordig te pas en te onpas uit de kast wordt getrokken. ‘Het wordt gebruikt als de x-factor. Hij praat fijn, ziet er leuk uit. Alsof dát alles is.’ Van oorsprong is charisma meer dan dat. Letterlijk betekent het dat iemand een ‘bovenmenselijke gave’ bezit. Dat klinkt bijna religieus en eigenlijk is het dat ook, als je de gebruikte terminologie beziet. ‘Hij biedt hoop, geloof, hij heeft iets profetisch.’ Het zijn de woorden die bij Obama vallen. Maar ook ten tijde van Pim Fortuyn had iedereen daar de mond vol van, memoreert Te Velde.

Charisma, dat is ook ‘anders zijn’. Te Velde: ‘Fortuyn was een dandy die te koop liep met zijn homoseksualiteit en onbeschaamd zijn succes etaleerde. Toch werd hij heel populair. Van Obama kun je zeggen dat het iets toevoegt dat hij zwart is. Bovendien voldoet hij niet aan het clichébeeld van de zwarte domineepoliticus, zoals Jesse Jackson. Obama is zwart, maar ‘doet’ niet zwart, dat is verwarrend.’

Het is overigens geen autonome kwaliteit van een persoon. Zonder interactie, geen charisma. Te Velde: ‘Je hebt het pas als anderen het je toekennen. Het zit ‘m in het contact dat ontstaat tussen het publiek en de leider, de chemie.’

Leiders worden niet geboren, maar gemaakt, zegt men vaak. Charisma kun je niet aanleren, zeggen zowel Stoker als Te Velde, maar in veel gevallen kan de situatie de man maken. Beide hoogleraren geven hetzelfde voorbeeld: Wouter Bos. Geen geboren charismatisch leider, maar dankzij de kredietcrisis kan hij schitteren. Wat dat betreft liggen er kansen genoeg voor de nieuwe Amerikaanse president. Er is een oorlog in Irak, een nog lang niet uitgeraasde kredietcrisis, energieschaarste en een opwarmende planeet: alle gelegenheid om latent charisma te laten ontluiken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden