Kees Huizinga, Nederlandse boer in Oekraïne, ziet Rusland graan inzetten als wapen: ‘Ze houden de onzekerheid in stand’

Als Kees Huizinga over de snelweg van de hoofdstad Kyiv naar het westen van Oekraïne langs vele kapotgeschoten gebouwen rijdt, zegt hij dat Rusland naast het wapengeweld nog een belangrijke troefkaart achter de hand heeft. Ook als Oekraïne het lenteoffensief op het slagveld weet te pareren, zal Rusland de voedselvoorziening blijven manipuleren. ‘Een paar Russische bommen op de haven van Odesa en de graandeal is voorbij. Dan zal geen graanimporteur zijn schepen nog naar Oekraïne sturen.’

Het zaaiseizoen is begonnen en via FaceTime geeft Huizinga (48) een rondleiding door zijn boerderij in Kischenzi, zo’n 200 kilometer ten zuiden van Kyiv. Op zijn 15 duizend hectare land heeft de Groningse boer naast de graanvelden tweeduizend koeien en 450 varkens. Al twintig jaar leidt Huizinga een florerend boerenbedrijf met bijna vierhonderd werknemers en een jaaromzet van 35 miljoen euro.

Huizinga is zich ‘een halve Oekraïner gaan voelen’ en spreekt de taal vloeiend. Maar hij is nu vooral een boer in oorlogstijd. Sinds de Russische inval in februari 2022 maakt Huizinga altijd plaats voor vluchtelingen en is de boerderij het centrum geworden van humanitaire hulp.

Zaaien tussen de mijnen

Oekraïne geldt als de ‘graanschuur van Europa’, het bezit 25 procent van de zogeheten zwarte aarde op de wereld. Het is zeer vruchtbare grond, maar zaaien in oorlogstijd is een precaire operatie. Huizinga: ‘Mede door de oorlog realiseren mensen zich nu beter hoe de landbouw werkt. Je hebt één kans per jaar om te zaaien. Als je het niet goed doet, krijg je een kleinere oogst. Dit is geen sport, waarbij je een herkansing krijgt.’

De International Grains Council voorspelde in maart dat de graanproductie in Oekraïne dit jaar vanwege de oorlog met eenvijfde zal afnemen. In 2022 was de oogst al met 40 procent gedaald. ‘Op dit moment wordt in zo’n 20 procent van Oekraïne niet gezaaid, dat gebied is door de oorlog verloren gegaan’, aldus Huizinga.

Daarnaast constateert het Amerikaanse agro-industriële concern Cargill dat boeren dit jaar op 45 procent minder land kunnen zaaien, omdat Oekraïne met zijn 2.000 kilometer lange frontlinie één groot mijnenveld is.

Huizinga: ‘Dan heb je het over een gebied dat anderhalf keer zo groot is als Nederland. De gevolgen zijn immens. Er is ook 50 procent minder kunstmest verkocht dan in voorgaande jaren. Het heeft een directe invloed op de opbrengst en de kwaliteit van de tarwe. Je kunt er alleen brood van bakken als de tarwekorrel voldoende eiwit bevat. Anders is het alleen geschikt voor varkens- en koeienvoer.’

En precies dat lijkt dit jaar te gebeuren. De verwachting van graanhandelaren is dat Oekraïne dit jaar tussen 12- en 16 miljoen ton aan tarwe gaat produceren. Onder normale omstandigheden is dat ver boven de 20 miljoen ton. ‘Dat is zorgelijk’, zegt Huizinga. ‘Bovendien wordt geschat dat 80 procent van de tarwe niet geschikt is om brood van te bakken, normaal gesproken was het fiftyfifty.’

Zo komt er minder baktarwe op de internationale markt. ‘Dat stuwt de prijs omhoog en dat voelen de arme landen meteen.’ Het is ook niet gezegd dat andere grote producenten als Canada, Amerika en Argentinië meer graan zullen oogsten dan in 2022, zegt Huizinga. ‘Argentinië kampt met droogte, daar komt minder graan vandaan. In India is 40 procent van de oogst al beschadigd door hevige regenval. Het is de wet van Murphy. Als daar nog een droogte in Amerika bij komt, verdwijnen de buffers uit de graanmarkt en kunnen tegenslagen niet meer worden opgevangen. Dan schieten de prijzen wereldwijd weer door het dak.’

In 2022 won Huizinga de Global Farm Leader Award, omdat hij sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne blijft wijzen op de gevolgen voor de voedselvoorziening. Een mondiale voedselcrisis is als een sluipend gif, stelt Huizinga. ‘De voorraden raken langzaam op en hoe kleiner de reserves zijn, des te nijpender kan de situatie worden. Er kan gerust nog een jaar overheen gaan, tot er een gebrek aan tarwe is. Maar de VN hebben al berekend dat meer mensen in Afrika honger lijden dan vorig jaar.’

Pokeren met graan

Op meerdere manieren pokert Rusland met zijn graanexport, aldus Huizinga. ‘Zolang de oorlog voortduurt, kan Rusland de internationale solidariteit ondermijnen. Wil een Afrikaans land goedkoop graan uit Rusland? Prima, stem dan in de VN wel even tegen nieuwe sancties. Indirect profiteert Rusland ook van het anti-Europese sentiment in Afrika door zijn invloed uit te breiden.’

Vorig jaar sloten Rusland en Oekraïne na bemiddeling van de Verenigde Naties en Turkije een akkoord om Oekraïens graan en andere landbouwproducten via de Zwarte Zee te exporteren. Het blijft een broos bestand, dat nu tot mei is verlengd. ‘Zo houden de Russen de onzekerheid in stand’, zegt Huizinga.

‘En kijken graanhandelaren naar andere opties. Normaal gesproken sluiten boeren en afnemers al vooraf een contract af voor een deel van de oogst met een vastgestelde prijs. Dit jaar niet, omdat het onduidelijk is of het Oekraïense graan wel kan worden geleverd. De handelsketen wordt erdoor verstoord.’

Oekraïense boeren klagen bovendien dat Rusland de export bewust vertraagt door te weinig inspecteurs naar de schepen in de haven van Odesa te sturen. Huizinga: ‘En ze werken maar een paar uur per dag. Zo worden dagelijks maar drie tot vijf schepen doorgelaten en komt er te weinig graan op de wereldmarkt. Het drukt de prijs in Oekraïne, want de nieuwe oogst komt boven op wat er al ligt.’

Bart de Steenhuijsen Piters, onderzoeker van voedselsystemen aan Wageningen Universiteit, noemde de graandeal vorige maand in NRC een ‘heel fijn akkoord voor de Nederlandse varkensboeren’,omdat het grootste deel van het graan uit Oekraïne voor veevoer is bestemd. De productiedaling in Oekraïne zal volgens De Steenhuijsen Piters niet leiden tot meer honger in de wereld.

‘Dat is te kort door de bocht’, aldus Huizinga. ‘Je moet kijken naar het effect op de wereldmarkt. Er is betrekkelijk weinig tarwe gekocht door Afrikaanse handelaren omdat het te duur was. En dat raakt wel degelijk de voedselvoorziening.’ Huizinga benadrukt dat er geen alternatief is voor het transport over de Zwarte Zee. ‘Via het spoor en over de weg krijg je het graan onvoldoende het land uit, zolang de oorlog voortduurt. Dat is ook veel te duur.’

Berichten van het front

Elke Oekraïense boer moest het afgelopen jaar zo’n 20 tot 25 procent van zijn personeel afstaan aan het leger. ‘Vaak jongens uit de dorpen die gewend zijn aan fysieke arbeid en met grote machines kunnen omgaan.’

Huizinga ervaart de tragiek van de oorlog dagelijks via berichten van het front. Veertig medewerkers van zijn boerderij werden opgeroepen voor militaire dienst. Twee van hen zijn gedood, één medewerker werd krijgsgevangen gemaakt. Van hem ontbreekt elk spoor.

‘Een van onze jongens is begraven, de ander is verdwenen. Officieel wordt hij vermist, ik vrees dat zijn lichaam is verpulverd. We steunen hun families en betalen hun lonen door. De nabestaanden krijgen ook een maandelijkse uitkering van de overheid. Hoe deprimerend het ook is, ook mijn mensen aan het front kunnen niet opgeven. Anders wacht hun hetzelfde lot.’

Tijdens hun verlof vertellen de medewerkers gruwelijke verhalen over de oorlog. ‘Wat ze beschrijven is mensonterend, het zijn taferelen uit de Eerste Wereldoorlog. Troepen in loopgraven die elkaar beschieten. En dan komt er weer een golf Russen op ze af rennen, vaak soms zonder geweren en met alleen een granaat in de hand. Ze lopen soms over de lijken van hun collega’s. Het is prijsschieten voor de Oekraïners. De Russen moeten nu zelfs tanks uit de jaren vijftig inzetten, het illustreert hun machteloosheid.

‘In Charkiv, in bevrijd gebied, struikelen Oekraïense soldaten over dode Russen die door hun kameraden zijn achtergelaten. De lichamen zijn al half vergaan, in kapotgeschoten tanks liggen nog dode Russen. Toch zijn ze ook meedogenloos.

‘Als de Russische soldaten terugrennen naar hun loopgraven, worden ze vaak doodgeschoten door hun eigen mensen. Het zijn dezelfde methoden die Stalin toepaste tijdens de belegering van Stalingrad tijdens de Tweede Wereldoorlog door de nazi’s. Het is wel duidelijk dat er nu een nieuwe Stalin in het Kremlin zit.’

De directeur van de basisschool waar de twee dochters van Huizinga les kregen, heeft acht maanden aan het front gezeten. ‘Een docent die plotseling een geweer in zijn handen krijgt gedrukt om op de Russen te schieten, je kunt het je niet voorstellen. Hij heeft heel wat Russen neergemaaid. Zijn eenheid werd omsingeld, granaatscherven vlogen rakelings langs zijn hoofd. Voor hetzelfde geld was hij dood geweest. Zijn leven is totaal op zijn kop gezet, veel mensen die van het front komen kampen met psychische problemen.’

De Leeuw Kyiv

Huizinga heeft de Oekraïense troepen niet alleen van graan en voedsel voorzien, maar ook actief ondersteund met de Stichting De Leeuw Kyiv. De stichting werd in 2006 opgericht door de Nederlandse gemeenschap in Kyiv en zet zich nu – gesteund door Nederlandse ondernemers die ruim twintig jaar in Oekraïne verbleven – geheel in voor humanitaire hulp. Nog dagelijks vertrekken vanuit Nederland vrachtauto’s met hulpgoederen naar alle uithoeken van Oekraïne.

Namens De Leeuw Kyiv verzorgt Huizinga het inzamelen en de distributie van goederen. ‘In het begin van de oorlog hebben we graafmachines ter beschikking gesteld voor verdedigingslinies op het vliegveld en langs de snelwegen. We hebben ook bouwmaterialen en voedsel aan het leger gegeven en zeker duizend generatoren voor de elektriciteitsvoorziening deze kant opgebracht.

‘Via een landbouworganisatie in Oekraïne hebben we vijfhonderd à zeshonderd pick-uptrucks voor het leger kunnen aanschaffen. Tot nu toe hebben we met De Leeuw Kyiv voor bijna 6 miljoen euro aan goederen opgehaald en 2 miljoen euro aan donaties. En met mijn bedrijf heb ik tussen 500 duizend en 1 miljoen euro in de humanitaire hulp gestoken.’

Huizinga is ervan overtuigd dat de Russen alleen met wapens uit Oekraïne kunnen worden verjaagd. ‘Hoe meer wapens worden geleverd, hoe sneller de oorlog kan worden beslist. Als iemand nu nog denkt dat je met de Russen kunt onderhandelen, heeft hij onder een steen gelegen. Als ik lees dat Spanje en Griekenland over zo’n 300 Leopardtanks beschikken, denk ik: wat moeten jullie ermee? Stuur ze naar Oekraïne, hier wordt Europa verdedigd en nergens anders.’

Ondanks de oorlog koestert Huizinga zijn geluksmomenten op de oneindig lijkende graanvelden. Aan de keukentafel zegt hij dat zelfs de schoonheid in Oekraïne nu moet worden bevochten. ‘Ik heb het vorig jaar al in het tv-programma van Eva Jinek gezegd: het enige wat helpt is die Russen het land uit schoppen. Al het andere is pappen en nathouden. De wereld mag zich niet overgeven aan tirannie.’