Achtergrond Gas

Kasplantjes groeien voorlopig nog op gas

In heel Nederland moet gas plaatsmaken voor duurzame warmtebronnen. Maar vanuit de glastuinbouw klinkt een waarschuwing: draai bij ons de kraan als allerlaatste dicht.

Robert Kielstra in de geothermiecentrale van ECW Netwerk, dat glastuinders op het Noord-Hollandse Agriport A7 voorziet van warmte. Foto Raymond Rutting/de Volkskrant

Als die hele energietransitie Robert Kielstra tot nu toe iets leerde, dan is het dat je het er ‘gierend druk’ van krijgt. ‘Fossiele brandstoffen, daar heb je geen werk van, dat deden we met anderhalve medewerker’, zegt hij tussen het complexe pijpennetwerk dat aardwarmte van ruim 2.000 meter diepte omhoog pompt. ‘Maar sinds 25 procent van onze warmte duurzaam is, lopen hier twintig man rond.’

Kielstra (37) is de directeur van ECW Netwerk, dat sinds 2006 een gezamenlijk energienet beheert voor een groep glastuinders op het Noord-Hollandse voedselterrein Agriport A7. Dat begon met elektriciteits- en gasleiding, maar inmiddels ligt er ook een CO2-rotonde en een ingenieus warmtenet dat alle kasbedrijven verbindt met drie geothermie-installaties. Een vierde en vijfde zijn in de maak, want voor 2025 wil ECW 50 procent van de warmte uit de kilometers diepe ondergrond halen.

Agriport A7 laat in het klein zien waar het met Nederland naar toe gaat: gas maakt plaats voor duurzame warmtebronnen, die leveren aan clusters van afnemers. Maar vanuit de sector klinkt ook een waarschuwing: draai als allerlaatste de gaskraan helemaal dicht voor de glastuinbouw.

Zij produceren namelijk met hun gasgestookte warmtekrachtkoppelingen (wkk) niet alleen zeer efficiënt hun eigen warmte en elektriciteit, maar ook CO2 om de plantjes sneller te laten groeien. Dit vervloekte broeikasgas ergens anders vandaan halen, is nog niet zo gemakkelijk.

‘Als we meer dan 50 procent warmte uit de grond halen, produceren we al niet meer genoeg CO2 voor alle gewassen’, zegt Kielstra over de energievoorziening van Agriport A7. ‘Het ergens anders inkopen is nog niet in grote hoeveelheden mogelijk, niet betrouwbaar en duur.’ De glastuinbouw helemaal van het gas afkoppelen, heeft bovendien gevolgen voor de Nederlandse stroomvoorziening.

Dit werkt als volgt. Het overschot aan stroom dat de wkk’s produceren − omdat ze alleen de warmte of de CO2 nodig hebben − gaat het elektriciteitsnet op. Als Nederland straks meer en meer draait op zonne- en windstroom, zal op bewolkte en windstille dagen met een hoge elektriciteitsvraag een flexibele elektriciteitsbron nodig zijn. Ondermeer de tuinders kunnen dit opvangen, door bijvoorbeeld bij een elektriciteitstekort de lampen tijdelijk uit te zetten en de opgewekte stroom op het net aan te bieden.

Buitenland wil waar Nederland vanaf moet

In het buitenland wordt met jaloezie gekeken naar het efficiënte kassensysteem waar Nederland juist vanaf wil. Hier moet aardwarmte de gasgestookte warmtekrachtkoppelingen (wkk) gaan vervangen vanwege het klimaat en Groningen, terwijl ze over de grens nog subsidie uitdelen voor deze kleine energiecentrales die glastuinders voorzien van groeimiddelen warmte, CO2 en licht.

‘Op veel plekken in de wereld is toegang tot energie geen probleem’, zegt Mike Verweij van BOM Group. Niet zo gek dus dat Nederlandse kassenbouwers vorige week tijdens de GreenTech-beurs in de Amsterdamse Rai veel ondernemers uit Rusland en het Midden-Oosten aan hun stand troffen. Zantingh, dat gasbranders levert voor kassen, doet voor 90 procent zaken in het buitenland.

Er is ook vraag naar Nederlandse kassystemen zonder gas. VB Group legt in het buitenland geothermie-installaties aan. BOM Group heeft over de grens bij Venlo een gasvrije kas neergezet die restwarmte krijgt van een - overigens zeer vervuilende - Duitse bruinkoolcentrale van RWE. Verweij: ‘Door de hoge gasprijs zijn ze in Duitsland al veel verder met alternatieve warmtebronnen’.

Bosman Van Zaal, dat in 2006 in Nederland al een gasloze kas bouwde, werkt onder meer in Afrika aan energiezuinige teelt. Van weer heel andere orde is de kas van BOM Group in Saudi-Arabië. Op het veld ernaast ligt een zonnepark dat de benogide energie levert. Om de kas te koelen, welteverstaan.

Om dit systeem in stand te houden zullen, met het naderende einde van het Groningse gas, de wkk’s wel een kostbare versleuteling moeten ondergaan om gas uit Noorwegen of Rusland te kunnen verstoken. Of ter verdere verduurzaming biogas, maar dat is voorlopig nog niet in grote hoeveelheden beschikbaar.

Om voorlopig de eigen CO2 te kunnen blijven produceren, gaat ECW de installaties klaarmaken voor buitenlands gas. In een brief van Klimaatminister Wiebes begin dit jaar werd het energiebedrijf van Agriport A7 namelijk als een van de tweehonderd grootgebruikers van gas gesommeerd uiterlijk in het jaar 2022 te stoppen met het stoken van Gronings aardbevingsgas.

Niet veel later kwam daar de concrete klimaatopdracht bij. Aan de Landbouwtafel − een van de vijf sectortafels die dit jaar samen tot een Klimaatakkoord moeten komen − rekent Wiebes op de innovatiekracht van de tuinbouwsector. In verhouding tot de veel vervuilendere veehouderij moeten glastuinders voor 2030 evenveel broeikasgassen terugdringen − beide 1 megaton CO2.

Voor de glastuinbouw gaat het om bijna 14 procent van de eigen uitstoot. Geothermie, ledlampen en het verminderen van de productie van stroom voor het openbare net zijn de meest voor de hand liggende besparingsopties.

Door de lage Nederlandse gasprijs − met name voor grootgebruikers − was er voor glastuinders lange tijd weinig reden miljoenen te investeren in geothermie, wat tegen de 20 miljoen euro per installatie kost. In Nederland staan er nu 17 bij tuinders. De drie op Agriport A7 kwamen er vanwege de dreigende onzekerheden rond gas en omdat er in het puntje van Noord-Holland geen industrie is die restwarmte kan leveren. De aanstaande verhoging van energiebelasting op gas, een vermoedelijke uitkomst van het Klimaatakkoord, zal voor tuinders een extra stimulans zijn een (groter) deel van hun warmte te onttrekken uit de bodem.

Foto de Volkskrant

Voor producenten van ledlampen is dit ook goed nieuws. Doordat tuinders wkk’s inruilen voor geothermie gaan ze steeds minder stroom produceren en worden dus afhankelijker van stroommarkt. Hun energierekening kunnen ze dan drukken door de oranje-gele nitraatlampen te vervangen voor dure, maar tot twee keer toe zuiniger ledlampen. Tot nu toe worden ze vooral toegepast bij kleine gewassen zoals sla en kruidenplantjes, maar ledproducenten verwachten snel meer in grotere groentekassen te kunnen ophangen.

Maar wat het inpassen van al die nieuwe systemen in het beproefde Nederlandse kassenconcept precies betekent voor de gewassen die erin moeten groeien, is op grote schaal nog allerminst duidelijk. Om dit verder te onderzoeken laten de overheid, Wageningen University & Research (WUR) en LTO Glaskracht kassenbouwer BOM nog dit jaar een fossielvrije kas in Bleiswijk bouwen. Daar wordt ook gekeken naar nog weer andere warmtebronnen dan geothermie, zoals hergebruik van de eigen overtollige warmte met een warmtepomp.

‘Technisch is het allemaal niet zo moeilijk’, zegt onderzoeker Feije de Zwart van WUR Glastuinbouw. ‘Het gaat om de vraag hoe je de verschillende opties zo slim mogelijk inpast. Hoe je het makkelijkst kassen geschikt maakt voor laag-temperatuurverwarming, of een warmtepomp naast een geothermie-installatie slim is en welke belichting het beste is. De kleurkeuze die met led mogelijk is biedt heel veel kansen om gewasgroei te beïnvloeden, maar dit onderzoeksgebied is nog grotendeels braakliggend terrein.’

Kielstra heeft op Agriport A7 vooral behoefte aan grote verbetering bij de overheid, die hem nu veel werk kost bij vergunningaanvragen. Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat weet dat verandering nodig is en maakt inmiddels werk van het aanpassen van de Mijnbouwwet voor geothermie. ‘Want wij willen ook dat het sneller gaat’, zegt een woordvoerder. ‘Er worden extra mensen aangenomen voor vergunningen. Dit gaan glastuinders zeker merken.’

Wie niet van het aardgas af wil, zal dit voelen in de portemonnee

Om particulieren, bedrijven en woningcorporaties zover te krijgen dat ze hun woningen en bedrijfsgebouwen van het aardgas afkoppelen, moet de energiebelasting op aardgas de komende twaalf jaar met circa 75 procent stijgen.

Meer over