INTERVIEW

Kapitalisme loopt op zijn laatste benen

De Utrechtse hoogleraar Bas van Bavel herkent vaste patronen in opkomst, bloei en neergang van markteconomieën. Als zijn analyse klopt, ziet het er niet best uit voor het huidige systeem.

Bas van Bavel, Hoogleraar economische geschiedenis in Utrecht. Beeld Ed van Rijswijk

Het huidige kapitalistische stelsel loopt op zijn laatste benen. Net als markteconomieën eerder in de geschiedenis is het al bezig in verval te raken. Symptomen daarvan zijn de toenemende vermogensongelijkheid, economische stagnatie en het uiteenspatten van speculatiebubbels. 'In de geschiedenis leidden deze symptomen telkens tot het einde van de markteconomie. Daar is geen enkele uitzondering op.'

Dat betoogt de Utrechtse hoogleraar economische geschiedenis Bas van Bavel in zijn nieuwe boek The Invisible Hand? Van Bavel stelt dat na een periode van bloei elke markteconomie in verval raakt en zelfs verdwijnt.

Hoe lang hebben we nog te gaan?

'Een halve eeuw, zou ik zeggen.'

Met welke beschavingen heeft u een vergelijking getrokken?

'Beschavingen waarbij de uitwisseling van goederen, kapitaal, arbeid en grond allemaal via de markt plaatsvinden. Daar zijn er niet zo veel van. In de meeste gevallen gelden namelijk restricties voor kapitaal en grond. Dat gebeurt dan vooral via de familie, gemeenschappen en de staat. De drie markteconomieën die het dichtst bij de huidige komen zijn Irak in de vroege Middeleeuwen (8ste-12de eeuw), Italië in de hoge Middeleeuwen (11de-15de eeuw) en de Nederlanden in de late Middeleeuwen en vroegmoderne periode (14de-18de eeuw).'

U heeft het over een cyclus. Wat is dan dat vaste tijdschema voor dergelijke cycli?

'Drie tot vier eeuwen: een eeuw voor de opkomst, een eeuw voor de bloei, een eeuw voor de omslag en een eeuw voor de neergang. In Nederland kun je bijvoorbeeld de 14de en 15de eeuw de periode van opkomst noemen, de 16de van bloei, de 17de van de omslag en de 18de van de neergang. In de eerste periode is sprake van een grote sociale bewegingsvrijheid, waardoor de economie breed toegankelijk wordt voor iedereen. Dat levert een level playing field met groeiende welvaart. Dat wordt gevolgd door toenemende vermogensongelijkheid, waarbij de rijken niet meer investeren in productie, maar het geld investeren in de financiële markt of het aanwenden voor politieke invloed.'

Marinus van Reymerswale, De geldwisselaars, uit 1548.

En wanneer is de huidige, westerse markteconomie begonnen?

'In Engeland in de 17de eeuw. Daar kwam de omslag al in de 19de eeuw en de neergang begon rond 1900. Maar de Britse economie interfereerde toen eerst met die in de VS, die in de 19de eeuw was opgekomen, en in de tweede helft van de 20ste eeuw met die van Europa. Deze markteconomieën zijn versmolten tot één, die nu aan haar neergang is begonnen.'

Goed, de geschiedenis herhaalt zich dus. Maar 2016 is toch wel een heel andere tijd dan de vroege Middeleeuwen. Kun je die perioden wel zo naast elkaar zetten?

'Niet in alle opzichten. De technologie heeft zich veel meer ontwikkeld. De schaal is groter en de interactie is mondiaal. Toch zijn de fundamentele mechanismen hetzelfde.'

Markteconomie leidt toch tot groei en die zorgt weer voor welvaart en democratie?

'Het blijkt dat groei en vrijheid niet ontstaan dankzij markteconomieën, maar er juist aan voorafgaan. In eerste instantie ontstaat door sociale bewegingen een situatie van relatief grote sociale gelijkheid en welvaart. Die leidt ertoe dat de opkomst van een markteconomie mogelijk is.'

Waaraan ziet u dat de neergang is ingezet?

'Omdat de bezitsongelijkheid nu nieuwe hoogten bereikt en financiële markten en speculatie en steeds groter gewicht krijgen. Maar vooral omdat de marktelite begint haar geld te gebruiken om politieke invloed uit te oefenen. In Amerika zie je dit bijvoorbeeld in de financiering van verkiezingscampagnes en in de invloed van mediatycoons op de publieke opinie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden