Analyse

Kan Nederland nog ergens extra gas vandaan halen deze winter?

Gaswinning in het Russische Bovanenkovo. Europa is sterk afhankelijk van gas uit Rusland.  Beeld Yuri Kozyrev/ Noor
Gaswinning in het Russische Bovanenkovo. Europa is sterk afhankelijk van gas uit Rusland.Beeld Yuri Kozyrev/ Noor

Nederlanders kunnen nog lang niet zonder gas. De huishoudens niet, de fabrieken evenmin. Nu de prijzen pijlsnel omhoog schieten, is de vraag: is er iets te doen aan de gasschaarste?

Tjerk Gualthérie van Weezel

Het aardgastekort brengt Nederland in een steeds lastiger parket. Terwijl de winter nog maar amper is begonnen, is de gasvoorraad, die wordt opgeslagen in de voormalige gasvelden in het noorden, nog voor minder dan de helft gevuld en bereikte de Europese gasprijs onder geopolitieke druk deze week ook weer een nieuw hoogtepunt.

Nu de spanningen aan de Russisch-Oekraïense grens verder oplopen, bestaat de mogelijkheid dat de Russische president Poetin de toch al afgeknepen pijpleiding die via Oekraïne naar de EU loopt weleens geheel zou kunnen afsluiten. Normaal gesproken is die juist de aorta van de Europese energievoorziening. Een bedrijf dat nu op de Europese beurs gas koopt voor deze winter betaalt inmiddels zeven keer meer dan vorig jaar. Gas dat pas komende zomer wordt geleverd, kent intussen vergelijkbare prijsstijgingen. Handelaren gaan er dus vanuit dat de energieschaarste nog wel even zal aanhouden. Wat kan Nederland doen om de gasschaarste te verlichten?

Russisch gas via een omweg

Jaarlijks verstoken de landen van de Europese Unie gezamenlijk zo’n 480 miljard kubieke meter aardgas. Daarvan verbruikt Nederland ongeveer 40 miljard kuub. Circa 40 procent van al dat gas komt uit Rusland en daarvan komt doorgaans ruim de helft via Oekraïne de EU binnen. Er zijn dus ook andere routes. Zo ligt ten zuiden van de Oekraïne een kleine leiding naar Turkije en ten noorden liggen pijpen die door Belarus gaan. En dan is er nog de Nord Stream 1, een pijpleiding die rechtstreeks door de Oostzee van Rusland naar Duitsland loopt.

Maar al die leidingen worden nu volledig benut. De enige extra route zou de nieuwe leiding door de Oostzee zijn, Nord Stream 2. Die is sinds deze zomer gereed en kan zo’n 55 miljard kuub gas per jaar vervoeren. Toch gebeurt dat niet, want Nord Stream 2 is het brandpunt geworden van een geopolitieke machtsstrijd.

Rusland krijgt met die pijpleiding namelijk niet alleen een goedkope gasroute naar West-Europa ter beschikking, maar ook een wapen voor verdeel-en-heerspolitiek in Oost-Europa. Als Oekraïners, Belarussen of Polen te veel tegen de haren van Moskou in strijken, kan Rusland, zonder er zelf last van te hebben, gas omleiden via Stream 2. En aangezien die Oost-Europese landen flink verdienen aan de doorvoer van gas, is dat een stevige sanctie.

Duitsland en Nederland waren ooit om vergelijkbare redenen voorstander van Nord Stream 2. Zij wilden voor hun energietoevoer niet afhankelijk zijn van onvoorspelbare Oekraïense leiders. Maar de laatste jaren blijkt dat Nord Stream 2 vooral een subliem geopolitiek machtsmiddel is voor Poetin.

Omdat Duitse toezichthouders en de EU nog niet alle vergunningen hebben afgegeven, is Nord Stream 2 voorlopig niet in gebruik. ‘Onder druk van de gasschaarste probeert Poetin de leiding nu snel open te krijgen en tegelijkertijd een garantie af te dwingen dat Oekraïne nooit lid zal worden van de Navo’, zegt onafhankelijk energie-analist Jilles van den Beukel. ‘Het beeld ontstaat dat Poetin het ijzer wil smeden nu het heet is.’

Maar de nieuwe Duitse regering buigt vooralsnog niet. ‘Mocht de situatie in Oekraïne escaleren, dan zal Nord Stream 2 niet in gebruik worden genomen’, zei minister van Buitenlandse Zaken, Annalena Baerbock vorige week. Met een nieuwe piek in de gasprijs tot gevolg.

Noors en Algerijns gas

Na Rusland is Noorwegen de belangrijkste gasleverancier van Europa. Jaarlijks verkopen de Noren in de EU zo’n 106 miljard kuub gas dat zij uit Noordzeebodem winnen. Omdat Nederland jarenlang op eigen productie heeft kunnen rekenen, komt Noors gas niet rechtstreeks Nederland binnen. Pijpleidingen lopen er wel naar Duitsland, België en Frankrijk. Vandaaruit stroomt het gas verder, door bijna heel Europa.

‘De Noorse kraan staat al jaren bijna maximaal open’, zegt Martien Visser, lector energietransitie aan de Hanzehogeschool in Groningen. Dit najaar rekten de Noren de toevoer nog ietsje op door 2 miljard kuub extra door de pijpen te persen. Visser: ‘Maar daarmee win je de oorlog natuurlijk niet.’

Van een andere grote aardgasleverancier van Europa, op dit moment de derde zelfs, valt niets extra te verwachten: Algerije heeft leidingen liggen richting Italië en Spanje, samen goed voor een capaciteit van 50 miljard kubieke meter. Maar de stroom naar Spanje is momenteel zelfs lager omdat Algerije na oplopende diplomatieke spanningen met Marokko heeft besloten geen gas meer door de pijplijn naar Marokko te sturen.

Import LNG

Vloeibaar aardgas (LNG), dat in grote schepen uit onder meer uit Qatar, Siberië, Nigeria en (steeds meer) de VS wordt aangevoerd, is een alternatief voor gas dat via de Russische pijpleidingen komt. Ongeveer een kwart van al het Europese gas komt zo de EU binnen en de infrastructuur is aanwezig om in ongeveer de helft van de totale gasbehoefte in de Unie te voorzien. In Rotterdam staat de Gate-terminal, die op jaarbasis zo’n 12 miljard kubieke meter LNG kan overslaan. Tot voor kort werd die capaciteit slechts voor 20 procent gebruikt, maar inmiddels draait de terminal al op 70 procent. Die route wordt dus zeker benut.

Toch is het erg lastig om op korte termijn nog veel meer LNG te importeren dan nu al gebeurt, verwacht lector Martien Visser. ‘De productie van LNG is relatief duur en gebeurt wereldwijd in een beperkt aantal fabrieken. Die werken vaak met langetermijncontracten. Het kleine deel dat op de kortetermijnmarkt wordt verkocht, gaat nu voor enorm hoge prijzen van de hand omdat er ook in Azië veel vraag naar is.’ Wanneer er wereldwijd meer LNG-fabrieken zouden zijn, zou Europa dus zeker minder afhankelijk worden van Russisch gas. Maar dergelijke fabrieken, waarvoor aardgas tot ruim 160 graden onder nul moet worden afgekoeld en vervolgens gezuiverd, staan er niet zomaar. Het kost zo’n vijf jaar om er een te bouwen.

- Beeld -
-Beeld -

De ‘bel van Slochteren’

‘Het is vooralsnog politieke zelfmoord om het voor te stellen’, zegt Visser. Decennialang hield het Groningse gas Nederland en omringende landen warm en negeerde Den Haag de toenemende schade die Groningers ondervonden van de bodemdaling door de winning. Pas in 2018 besloot het kabinet de kraan op zeer korte termijn volledig dicht te draaien. De Groningse woede is daar niet mee gekoeld. Veel gedupeerden wachten nog op compensatie en er loopt een parlementaire enquête naar de manier waarop Den Haag met de Groningers is omgesprongen.

Zeker, er zit nog gas in de velden en uit enkele kleine velden wordt ook nog wat opgepompt. Maar Visser denkt niet dat het nieuwe kabinet de belofte aan Groningen kan breken en de kraan ineens weer kan opendraaien. Toch ziet hij dit wel als optie. ‘De kritiek is altijd geweest dat Groningen niet de lusten en wel de lasten had van de gaswinning. Nu levert aardgas ongekend veel geld op. Als je de vele miljarden die je in een winter kunt verdienen direct aan de Groningers uitkeert, zou dat het leed natuurlijk erg kunnen verzachten.’

Minder gasverbruik

Dit gebeurt al, zij het voorlopig vooral door bedrijven, noodgedwongen. In Delfzijl ligt de aluminiumfabriek van Aldel bijna helemaal stil. Met de huidige gasprijzen is het niet meer lucratief om open te blijven. Ook kunstmestfabrikant Yara in Zeeland heeft de productie grotendeels gestaakt. Het afsluiten van fabrieken in ook andere sectoren is een logische consequentie van de oplopende tekorten en prijzen.

De minister van Economische Zaken heeft een officieel afsluitplan om te garanderen dat er voldoende energie overblijft voor essentiële zaken zoals elektriciteitscentrales en het verwarmen van huizen. Nederlanders hoeven dus niet bang te zijn dat ze zonder stroom bij een koude verwarming komen te zitten. Dat neemt niet weg dat minder gebruiken, zeker voor huishoudens met variabele energiecontracten, het devies is. Op de website van adviescentrum Milieucentraal blijkt dat veel mensen daarmee bezig zijn. Artikelen over isoleren en snelle bespaartips zijn sinds een paar maanden de best gelezen op de site. ‘Vorig jaar rond deze tijd werden vooral artikelen over muizenbestrijding veel aangeklikt’, aldus de woordvoerder.

Ook gemeenten sporen burgers aan te bezuinigen op het verbruik, met ‘energieboxen’ en vouchers voor tochtstrips en spaarlampen. Installatiebedrijven draaien overuren om energiezuinige warmtepompen te leveren. ‘Isolatie, warmtepompen, zuinig zijn. Doe dat allemaal alsjeblieft’, zegt analist Van den Beukel. Hij is blij dat het nieuwe kabinet veel geld uittrekt om woningen energiezuiniger te krijgen. ‘Maar dat duurt wel even. Voor de komende maanden is het vooral hopen dat het niet een heel koude winter wordt.’

Gasopslag in het gasveld van het Drentse Langelo.
 Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Gasopslag in het gasveld van het Drentse Langelo.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Volgende winters

Voor deze winter zijn de mogelijkheden om nog iets tegen de gasschaarste te doen dus beperkt. Alle experts benadrukken daarom dat Nederland met spoed plannen moet maken om een volgende winter niet nog eens in zo’n penibele situatie te komen.

Het meest voor de hand liggend is de Nederlandse gasopslag aan het begin van de winter in elk geval maximaal te vullen. Afgelopen jaren lukte dat redelijk en ging het vulpercentage richting 90 procent. Maar door de hoge prijzen deze zomer hebben de energiebedrijven minder ingekocht en was slechts iets minder dan helft gevuld. Experts waarschuwden al langer dat de regering de verantwoordelijkheid voor energiebuffers nooit had moeten overlaten aan de markt.

Nederland kan daarbij een voorbeeld nemen aan landen die nooit de luxe hebben gehad van een grote eigen gasproductie. ‘Zo hebben Frankrijk en Italië afspraken met gasleveranciers over de voorraden die zij aan moeten houden’, legt Van den Beukel uit. Het is een maatregel die het nieuwe kabinet ook aankondigt in het regeerakkoord. Van den Beukel: ‘Zo garanderen we dat de reserves aan het begin van de winter altijd maximaal zijn gevuld.’

In een rapport dat Van den Beukel recentelijk samen met energie-expert Lucia van Geuns schreef voor het The Hague Center for Strategic Studies, adviseert hij voorts om de opslagcapaciteit in Nederland uit te breiden en meer langlopende gascontracten af te sluiten.

Deze situatie is voor heel Europa een waarschuwing, zegt Martien Visser. Terwijl gas wereldwijd schaarser en duurder wordt, maken Europese landen zich er steeds afhankelijker van. Visser: ‘We moeten zorgen dat we alternatieve energiebronnen achter de hand hebben in dit soort tijden van schaarste.’ Het bouwen van windparken op zee is daarvan de snelste, echt duurzame oplossing. ‘Je kunt proberen dat te bespoedigen. Maar op dit moment zijn het toch vooral de kolencentrales en de kerncentrales die je snel kunt inschakelen, maar dergelijke centrales worden in heel Europa juist gesloten.’

Dat het nieuwe kabinet de kerncentrale in Borssele langer openhoudt, vind Van den Beukel verstandig. ‘Maar wat mij betreft is het een no brainer dat de Duitsers en de Belgen hetzelfde zouden moeten doen met hun kerncentrales’, zegt Van den Beukel. ‘Een energieomslag zonder kernenergie, zoals Duitsland wil, is mooi. Maar als de prijzen zo oplopen als nu verdwijnt het draagvlak daarvoor snel.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden