Interview Hoogleraar Gabriel Zucman

Kan dit simpele idee een einde maken aan belastingontwijking door multinationals?

In hun boek beschrijven Saez en Zucman de klassieke truc waarmee bedrijven als Starbucks, Google en Nike belasting ontwijken. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Wat belastingparadijzen weigeren te doen, kunnen andere landen ‘gewoon’ van ze overnemen. In een nieuw boek pleiten twee Franse economen voor het belasten van multinationals in landen waar ze hun geld verdienen. ‘Makkelijk uitvoerbaar, legaal en lucratief.’

De Verenigde Staten bereikten in 2018 een curieuze mijlpaal: voor het eerst in de geschiedenis van het land betaalden de vierhonderd rijkste Amerikanen minder belasting over hun inkomen dan de armste helft van de bevolking. Jeff Bezos, Mark Zuckerberg en hun collega-miljardairs tikten vorig jaar gemiddeld 23 procent van hun inkomen af bij de Amerikaanse fiscus, terwijl verpleegkundigen, leraren en andere Amerikanen in de onderhelft van de geldpiramide gemiddeld 25 procent kwijt waren aan inkomstenbelasting, accijnzen, loontaks en andere fiscale beslommeringen.

En dat in een land dat lange tijd een van de progressiefste belastingstelsels ter wereld kende: in de jaren vijftig onder de Republikeinse president Eisenhower waren de Getty’s, Rockerfellers en andere superrijken nog 55 procent van hun inkomen kwijt aan belastingen, en de Joe the Plumbers van hun tijd maar iets meer dan 20 procent. 

‘Dit lijkt op het belastingstelsel van een plutocratie’, schrijven de Franse economen Emmanuel Saez en Gabriel Zucman over Amerika anno nu in The Triumph of Injustice: How the Rich Dodge Taxes and How to Make Them Pay. Hun volgende maand verschijnende boek is de vrucht van het jarenlange uitvlooien van belastingaangiften, bedrijfsbalansen, nationale enquêtes, accountantsonderzoeken en ander monnikenwerk.

De Volkskrant sprak Zucman (1986) afgelopen dinsdag, net nadat Nederland en Starbucks ’s ochtends aan het langste eind hadden getrokken in een rechtszaak tegen de Europese Commissie over de controversiële handjeklap tussen de Belastingdienst en ’s werelds grootste koffieketen. In de ogen van de Europese Commissie had Nederland zich schuldig gemaakt aan verboden staatssteun door de Amerikaanse grootproducent van pumpkin spice lattes en frappuccino’s jarenlang veel te weinig belasting te laten betalen.

Klassieke truc

In hun boek beschrijven Saez en Zucman de klassieke truc waarmee bedrijven als Starbucks, Google en Nike belasting ontwijken: knip je bedrijf op in kleinere bv’s, vestig die in landen met gunstige belastingregimes zoals Bermuda, Ierland of Nederland, en schuif je winst van bv naar bv. Laat die bv’s elkaar vergoedingen betalen voor het gebruik van bijvoorbeeld logo’s, technologieën of (zoals in het geval van Starbucks) recepten voor het branden van koffiebonen – een beetje alsof je je benen een vergoeding laat betalen aan je hersenen voor het gebruik van het cerebellum – en trek die vergoedingen vervolgens af van de winst waarover je belasting moet betalen. 

Handig, want in Nederland betaal je geen belasting over deze vergoedingen (royalty’s genaamd) en bovendien bestaat er geen marktprijs voor logo’s of recepten – Joost mag immers weten hoeveel Nikes beroemde swoosh waard is, of Googles zoektechnologie. Dus kunnen multinationals de hoogte van de vergoeding zelf bepalen, en daarmee dus ook hoeveel belastbare winst ze over willen houden.

De belastingdeal tussen Starbucks en de Nederlandse staat was geen vorm van staatssteun, oordeelde het Gerecht van de Europese Unie dinsdag. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De Europese Commissie dacht een stokje te steken voor deze truc en eiste dat Nederland 25 miljoen euro aan belastingen zou naheffen bij Starbucks, maar de koffieketen en de Nederlandse regering lieten het er niet bij zitten en stapten naar de rechter. Dinsdag kregen ze gelijk. ‘De Commissie is er niet in geslaagd te bewijzen dat er sprake was van een voordeel ten gunste van Starbucks’, oordeelde het Gerecht van de Europese Unie.

‘Het illustreert denk ik de grenzen van hoe de Europese Commissie belastingvermijding probeert te bestrijden’, zegt Zucman via een Skype-verbinding vanuit zijn kamer in de Californische universiteit Berkeley, waar hij hoogleraar economie is. ‘De EU gooit het volledig over de boeg van oneerlijke concurrentie en het tegengaan van verboden staatssteun. Niet dat dit compleet nutteloos is, maar daarmee pak je het probleem niet bij de wortel aan. Om te voorkomen dat multinationals hun winsten telkens verschuiven naar landen met lagere belastingen zijn veel directere maatregelen nodig, zoals bijvoorbeeld een gemeenschappelijk minimumtarief in de EU voor de vennootschapsbelasting die bedrijven betalen.’

In Nederland woedt al jaren een bijna existentiële discussie: zijn we een belastingparadijs, of slechts fiscaal aantrekkelijk?

‘Dat klinkt als weinig meer dan een woordspelletje. Waar het om gaat zijn de cijfers. Die laten zien dat ’s werelds multinationals in hun pogingen de belastingen te ontwijken een aanzienlijk deel van hun winsten naar Nederland verschuiven. Volgens onze schattingen ging het in 2015 om 57 miljard dollar aan winst. Ierland is nummer 1 met ruim 100 miljard dollar, Bermuda en de Caribische belastingparadijzen nummer 2 met iets minder dan 100 miljard dollar, nummer 3 is Singapore met 70 miljard dollar, en net na deze andere belastingparadijzen komt Nederland, gelijk met Zwitserland op 57 miljard dollar. Nederland is dus een van de topbestemmingen voor verschoven winsten – misschien niet nummer 1 of 2, maar wel nummer 4 of 5.’

Er hangt een zweem van fatalisme over de strijd tegen belastingontwijking: winnen is onmogelijk, bedrijven vinden altijd weer een nieuwe maas in de wet. Maar u zegt: winnen is wél mogelijk.

‘Dat is een van de belangrijkste boodschappen van ons boek. Mensen zijn ervan overtuigd geraakt dat er geen andere toekomst mogelijk is dan belastingconcurrentie en landen die elkaar de loef proberen af te steken met almaar lagere belastingtarieven. Maar als je erover nadenkt, dan besef je dat dit niet klopt. Het is een keuze die we collectief hebben gemaakt – niet een heel bewuste keuze, laat staan eentje die democratisch tot stand is gekomen, maar desalniettemin een keuze. En we kunnen ook andere keuzes maken. 

‘In plaats van elkaar te beconcurreren op belastingen kunnen we ook kiezen voor samenwerking. In plaats van te dulden dat multinationals hun winsten verschuiven naar waar ze maar willen, kunnen regeringen ook zelf bepalen in welk land bedrijven belasting moeten betalen.’

Saez en Zucman presenteren in The Triumph of Injustice een bijzondere remedie tegen belastingontwijking: laat andere landen de achterstallige belastingen heffen die belastingparadijzen weigeren op te leggen aan multinationals. Tegenwoordig is precies te berekenen hoeveel vennootschapsbelasting bedrijven overal ter wereld betalen. Op die manier is ook het mondiale belastingtekort van een multinational te berekenen: hoeveel bijvoorbeeld Ikea of Starbucks eigenlijk had moeten betalen als het in elk land waar het actief is een bepaald minimumtarief aan belasting had betaald, door Saez en Zucman bij 25 procent gelegd.

Belastingdiensten zouden een percentage van Ikea’s mondiale belastingtekort kunnen opeisen, zegt Zucman. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Belasting vorderen

Stel dat Ikea – eigenlijk zo Zweeds als knäckebröd, maar fiscaal gezien Nederlands – 20 procent van zijn meubels verkoopt in de Verenigde Staten, legt Zucman uit. ‘De Amerikaanse belastingdienst zou dan gewoon 20 procent van Ikea’s mondiale belastingtekort kunnen opeisen.’ Hetzelfde kan Italië doen in het geval van Fiat Chrysler, fiscaal gezien ook Nederlands. ‘Niets houdt landen tegen om deze achterstallige belastingen te vorderen’, zegt Zucman. ‘Het is makkelijk uitvoerbaar, want alle belastinggegevens zijn voorhanden, er is geen nieuwe belasting voor nodig, het is volstrekt legaal, het vereist geen ingewikkelde internationale samenwerking en bovenal: het is lucratief.’ 

Als belastingdiensten aller lande het doktersrecept van Saez en Zucman volgen, heeft een belastingvlucht naar een brievenbusmaatschappij in het zonovergoten Bermuda of op de Amsterdamse Zuidas straks helemaal geen zin meer voor multinationals, zegt Zucman.

Belastingontwijking lijkt een natuurwet, wil hij maar zeggen: zoals water van hoog naar laag stroomt, zo vloeien bedrijfswinsten van landen met hoge belastingtarieven naar landen met lage tarieven. ‘Maar dat is geen natuurwet, maar iets wat we tolereren. Overheden tolereren dat er een hele industrie van financiële en juridische dienstverleners bestaat die de superrijken helpt belasting te ontduiken. We zouden deze industrie ook aan banden kunnen leggen, zoals bijvoorbeeld in de Verenigde Staten gebeurde in het eerste decennium na de Tweede Wereldoorlog, toen er prompt veel minder belastingontwijking was. Dus we staan voor een cruciale beslissing: gedogen we dit onrecht, of proberen we iets te doen om het te stoppen?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden