Achtergrond Payrollconstructies

Journalisten via payrollconstructies ingehuurd door omroepen: ‘Van die 16 euro hield ik netto zo’n 8 euro over’

Omroepen huren journalisten in via een payrollconstructie. Dat zorgt voor een tweedeling op de werkvloer, zeggen de bonden. Voor de journalist zijn de gevolgen groot: geen zekerheid en lage lonen.

Een uitzending van de Amsterdamse stadszender AT5 bij het Leidseplein in Amsterdam. De getoonde mensen komen niet in dit verhaal aan het woord. Foto Hollandse Hoogte

Journalistiek is een prachtig vak, vindt Marco Zielstra. Maar toen hij tijdens zijn hbo-studie journalistiek bijkluste als schoonmaker, verdiende hij maar net iets minder dan nu. Hij is al bijna tien jaar verslaggever bij een regionale omroep en maakt belangrijke reportages. Toch levert dat weinig op.

De omroep huurt Zielstra in via een zogeheten payrollbedrijf. Voor een vast contract hebben ze ‘geen geld’. Het budget daalt al jaren. ‘Op vrijdag hoor ik of er maandag werk voor me is’, zegt Zielstra. ‘Ik weet dat ik de eerste ben op wie ze kunnen bezuinigen. Soms lig ik de hele nacht te piekeren, de onzekerheid maakt me gek.’

Journalisten van radio- en tv-zenders doen verslag van evenementen en rampen, stellen kritische vragen aan politici en onthullen misstanden. Ze doen werk waar buitenstaanders tegenop kijken. Toch hebben ze vaak moeite om rond te komen.

Zo kunnen de ‘waakhonden van de democratie’ hun werk niet goed doen, waarschuwen vakbond FNV en de Nederlandse Vereniging van Journalisten NVJ. Zij gaan actievoeren tegen een constructie die vooral populair is bij regionale omroepen: payrolling (zie kader). Waar omroepen ooit de trend zetten met het ene tijdelijke arbeidscontract na het andere, doen ze dat nu op deze manier.

Nederlands fenomeen

Payrolling is een Nederlands fenomeen, in de rest van de Europese Unie bestaat het niet. Er zijn hier zo’n 300 duizend payrollers, ruim 3 procent van de werkzame beroepsbevolking. Ook in de reiswereld en de horeca is het populair. Dagbladen maken weinig gebruik van payrollers. De FNV en de NVJ protesteren al jaren tegen het structureel inhuren van freelancers door bedrijven als De Persgroep en Mediahuis, zeker als de tarieven een stuk lager zijn dan het loon van vast personeel.

Payrolling werkt zo: omroepen huren een journalist in via Tentoo, een administratiekantoor. De omroep werft de medewerkers, Tentoo neemt ze in dienst en leent de journalisten permanent uit aan dezelfde omroep. Het administratiekantoor is alleen formeel de werkgever, de omroep stuurt de journalisten aan.

Voordeel voor omroepen is dat ze personeel langer kunnen inhuren met een tijdelijk contract, in principe vijfenhalf jaar. Alle ondernemersrisico’s, zoals doorbetaling bij ziekte, zijn voor Tentoo. De pensioenpremie is doorgaans een stuk lager, net als het aantal vakantiedagen. Zo besparen omroepen in vergelijking met hun cao 30 tot 40 procent op loonkosten, stelt de FNV.

Binnenkort gaan de bonden met payroll-journalisten naar minister Slob (Media) en minister Koolmees (Sociale Zaken), om aan te dringen op maatregelen. Ook vragen ze omroepen hun verantwoordelijkheid te nemen en een einde te maken aan deze ‘tweedeling op de werkvloer’. In de nieuwe omroep-cao zijn dit jaar voor het eerst afspraken gemaakt over het gelijk betalen van beide groepen. ‘Dat is een eerste stap in de goede richting, op weg naar een gelijk speelveld’, zegt Lisa Blaas, FNV-bestuurder Handhaving & Naleving. ‘Maar er zijn nog steeds verschillen in pensioen en vakantiedagen. En in de praktijk zien we vaak dat afspraken niet worden nageleefd.’

Rechtszaak

De bonden treffen voorbereidingen voor een rechtszaak tegen een of meer omroepen. Ze doen dat namens payrollers die ‘structureel worden onderbetaald’, soms nauwelijks meer dan het minimumloon verdienen, terwijl ze net als vaste collega’s recht hebben op het cao-loon. Als overleg met de omroepen niet tot een oplossing leidt, zijn de FNV en de NVJ bereid juridische stappen te zetten.

Politici nemen al maatregelen tegen payrolling. De rijksoverheid huurt al sinds 2013 geen personeel in via deze constructie en wetgeving is in de maak. Dit najaar stuurt minister Koolmees een voorstel naar de Tweede Kamer waarin staat dat opdrachtgevers payrollers hetzelfde moeten behandelen als reguliere werknemers.

‘Het liefst willen we helemaal af van payrolling, anders moeten in elk geval nog afspraken worden gemaakt over een gelijk pensioen voor deze groep’, zegt Blaas. ‘Maar de overheid neemt tenminste maatregelen, terwijl publieke omroepen tot nu toe gewoon zijn doorgegaan met het onderbetalen van personeel. Des te erger is dat zij dit doen met belastinggeld. Omroepen gebruiken payrolling als verdienmodel op arbeidskosten.’

De Volkskrant sprak vier verslaggevers die werken als payroller. Zij wilden alleen anoniem hun verhaal doen. ‘Er is pas iemand ontslagen vanwege kritiek op de hoofdredactie’, zegt Henk Staalsma − een pseudoniem, net als Marco Zielstra. ‘Iedereen is bang dat hij de volgende is.’

Simone van Waalen − ook een pseudoniem − werkt ruim een jaar bij een regionale omroep in de Randstad. ‘Ik kwam net van de opleiding en kreeg te horen: we werken alleen via Tentoo, je krijgt 16 euro per uur. Die kans wilde ik niet laten schieten.’ Een tijdje later kreeg ze bericht van Tentoo: na aftrek van alle kostenposten verdiende Van Waalen minder dan het wettelijk minimumloon van 10 euro 22. Om aan de wet te voldoen, gaf de omroep haar 50 cent per uur extra. Ze klaagde bij haar chef dat ze nauwelijks kon rondkomen, hij haalde zijn schouders op.

Van Waalen stapte naar de FNV. ‘We hebben mijn loonstrook uitgeplozen; het was net een stofwolk. Ik dacht dat mijn uurtarief een soort brutoloon was. Maar er gaat meer vanaf, zoals commissie voor Tentoo en werkgeverslasten. Van die 16 euro hield ik netto 8 euro over. Ik voel me belazerd door Tentoo, en ook een beetje door de omroep. Ik ben naïef geweest. Ik hou van mijn werk, maar als er niet snel iets verandert, stop ik.’

De FNV en de NVJ deden ruim een jaar onderzoek naar payrolling. Er ging veel tijd zitten in het bestuderen van ‘schimmige loonstroken’, zegt Lisa Blaas. Verslaggevers denken volgens haar in het begin vaak dat het uurtarief dat ze afspreken met een omroep niet extreem laag is. Maar het is een all-intarief, het bedrag dat de omroep overmaakt aan Tentoo. Daarvan belandt grofweg de helft op de bankrekening van de journalist. ‘Dat wordt er vaak niet duidelijk bij verteld, medewerkers voelen zich misleid.’

Blaas vindt dat omroepen financiële problemen niet moeten afwentelen op hun personeel. ‘Payrollen is ooit bedacht om administratief werk uit te besteden, als tijdelijke oplossing. Nu worden mensen jaren zo ingehuurd, fulltime, voor structureel werk. Ze doen hetzelfde, voor minder geld, met nul zekerheid. De cao wordt uitgehold.’

Foto de Volkskrant

NH Nieuws en AT5 huren geregeld redacteuren in via Tentoo, zegt Paul van Gessel, algemeen directeur van deze Noord-Hollandse omroepen. ‘Ik vind het tragisch om te zien hoeveel moeite sommige medewerkers hebben om rond te komen’, zegt hij. ‘Maar ik heb de afgelopen vijf jaar vier miljoen euro moeten bezuinigen. Alleen door kritisch naar uitgaven te kijken, kan het bedrijf gezond blijven.’

Payrollen is een strategische keuze: ‘Ik wil niet meer dan 70 procent van mijn personeel in vaste dienst hebben. Je moet ruimte houden om te vernieuwen, om millennials binnen te halen. Zij kunnen zich sneller aanpassen aan wat online verandert. Voor jonge journalisten is dat ook een kans. Als hier een vaste baan vrijkomt, zijn flexibele mensen vaak als eerste aan de beurt.’

Verslaggevers mogen ook bij hem aan de slag als zelfstandige zonder personeel (zzp’er), mits ze minstens drie opdrachtgevers hebben en staan ingeschreven bij de Kamer van Koophandel. ‘Dan kunnen ze hier maximaal twee dagen per week werken, nadat ze hebben aangetoond dat ze voldoen aan alle regels voor zzp’ers.’ Van Gessel wil voorkomen dat hij problemen krijgt met de Belastingdienst. Deze kan een omroep alsnog loonheffing laten betalen als blijkt dat een verslaggever die zich zzp’er noemt te afhankelijk is van die omroep. Dan beschouwt de Belastingdienst die verslaggever als verkapte werknemer. Bij payrollers lopen omroepen dat risico niet.

Vaste banen zijn zeldzaam bij de omroep, zegt Rogier Moolenkamp, verslaggever bij RTV Rijnmond. ‘Ik ben payroller geweest, per dag hield ik netto 45 euro over. Dat was niet rendabel.’ Op de redactie wordt volgens hem veel gemopperd over de lage uurtarieven van de omroep.

Ib Haarsma, hoofdredacteur van RTV Rijnmond, reageert verrast. ‘Ik heb de uurtarieven een paar maanden geleden verhoogd, juist om te voorkomen dat goede journalisten vertrekken. Als verslaggevers ontevreden zijn, moeten ze bij me langskomen, soms kan ik ze iets meer bieden.’

Toen Haarsma begon in de journalistiek, ruim twintig jaar geleden, was hij freelance verslaggever. ‘Ik verdiende heel weinig. Ik zou willen dat het anders is, maar als journalist word je nou eenmaal niet rijk. De eerste jaren zijn een investering in jezelf.’ Van dwang is geen sprake. ‘Het is aan de verslaggever of hij akkoord gaat met ons aanbod. De FNV roept van alles, maar wat is het alternatief? De wereld is veranderd: werkgevers en werknemers hebben minder behoefte aan een baan voor het leven.’

De kans is reëel dat payrolling over enkele jaren niet meer bestaat. Dat komt mede doordat minister Koolmees de wet wil aanpassen, zodat bedrijven payrollers net zo moeten behandelen als vast personeel. Daardoor wordt het duurder en minder aantrekkelijk.

Omroepen en andere opdrachtgevers willen hoe dan ook flexibel omgaan met personeel en al te zware verplichtingen ontlopen, zegt arbeidsrechtdeskundige Johan Zwemmer, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en advocatenkantoor Stibbe. ‘Ze zullen op zoek gaan naar alternatieven, dat zie je nu al.’

De FNV is bezorgd hierover. ‘Het is als duwen op een waterbed’, zegt Lisa Blaas. ‘We zien steeds vaker dat omroepmedewerkers bij Tentoo worden doorgeleid naar constructies die voor omroepen nóg goedkoper zijn en nadelig voor personeel.’

Een voorbeeld: omroepen en Tentoo benutten het ‘rariteitenbesluit’, een regeling die is bedacht voor circusartiesten en dirigenten. Deze medewerkers zijn geen werknemers en geen zelfstandigen. Wie onder de regeling valt, kan een WW-uitkering aanvragen als hij even geen werk heeft. Drie van de vier verslaggevers die we spraken, gingen er de laatste jaren op achteruit, omdat ze zijn doorgeleid naar zo’n slechtere regeling.

Funest

Dat geldt ook voor Marco Zielstra. Hij vindt verslaggeven leuker dan schoonmaken, maar het is funest voor zijn zelfvertrouwen. ‘Ik heb zoveel gegeven om aan te tonen dat ik een vast contract verdien. Op vrije dagen ging ik meteen aan de slag als bij mij om de hoek iets nieuwswaardigs gebeurde. Ik denk vaak: wat doe ik verkeerd?’

Hij is net vader geworden. ‘Mijn vrouw wilde al veel langer kinderen. Ik bleef het uitstellen totdat ik financiële zekerheid had. Uiteindelijk zei ze: als het nu niet kan, ga ik bij je weg.’ Een dag na de bevalling − ‘ik kreeg nog geen bos bloemen’ − was hij alweer op de redactie. ‘Als ik thuis ben, verdien ik niets. Daarom ga ik al jaren niet op vakantie.’

Zijn vrouw en hij hadden een droomhuis gevonden. ‘Onze hypotheekadviseur zei: ‘Ik ken jou van de radio, wat heb jij leuk werk.’ Maar omdat ik payroller ben, bleek mijn inkomen niet mee te tellen voor de hypotheek. We moesten blijven huren. Ik schaamde me zo. Buiten kreeg ik ruzie met mijn vrouw. Ze zei: ga eens een echte baan zoeken.’

Zielstra is druk aan het solliciteren buiten de journalistiek. ‘Werken bij de radio was een droom. Het doet pijn, maar ik houd het niet langer vol.’

Tentoo-directeur: we houden ons aan de regels

Paul den Ronden, directeur van Tentoo: ‘We werken al 26 jaar in de audiovisuele - en culturele sector. Daar heb je traditioneel veel kortlopende contracten. Zeker als mensen weinig opdrachtgevers hebben, voorzien we in een behoefte. Tentoo is het grootste payrollbedrijf in de media, met enkele duizenden payrollers en enkele duizenden zzp’ers.’

Volgens Den Ronden heeft payrollen ook voordelen voor personeel: ‘Je wordt snel betaald en in tijden van ziekte of gebrek aan werk kun je in principe een beroep doen op sociale verzekeringen, zoals een ww-uitkering.’

Vragen over de lage uurtarieven van omroepen schuift hij terzijde. ‘Daar gaan we niet over, dat is de verantwoordelijkheid van de opdrachtgever en de opdrachtnemer.’

Den Ronden erkent dat zijn loonstrookjes er best ingewikkeld uitzien. ‘We zijn altijd bereid een toelichting te geven, we zijn transparant.’

Op de vraag hoe hij het vindt dat omroepmedewerkers zich belazerd of misleid voelen, zegt hij. ‘Je mag van mensen verwachten dat ze lezen wat ze ondertekenen.’

Hij hekelt de retoriek van de FNV. ‘Er is toch niets mis mee, als mensen zelf hiervoor kiezen? Een werkgever heeft nou eenmaal flexibiliteit nodig, freelancers ook. We houden ons aan de regels.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.