INTERVIEW

Je kunt nog altijd niet over de vakbeweging heen lopen

In 2012 werd Ton Heerts gevraagd te komen puinruimen bij de door conflicten geplaagde FNV. Vier jaar later verlaat hij de vakbond als regulier voorzitter. Heeft de vakbeweging nog tanden, net nu ze die zo hard nodig heeft?

'Ook de werkgevers willen het niet, die toename van de verschillen tussen arm en rijk.'Beeld Marcel van den Bergh

Een afscheidsgesprek over het gesternte: de ongelijkheid die almaar groeit en die tot zo veel tegenstelling lijkt te voeren. 'We hebben nog maar weinig over voor elkaar', vat hij de toestand in een verzuchting samen.

De Panama Papers boden opnieuw inzicht in de ongebreideldheid van de zelfverrijking. Het shockeert, maar het meest stond hij toch te kijken van de reactie van het ministerie van Financiën. Ton Heerts: 'Financiën zei: er is een verschil tussen belastingontwijking en belastingontduiking. Ontwijking is niet illegaal. Dan val ik van mijn stoel. Wat is dat voor onzin? Daar snapt helemaal niemand nog iets van. Men is de weg kwijt, dat is wat er aan de hand is, de weg kwijt.'

Boonstra - ja, Cor Boonstra, de voormalige baas van Philips - hij heeft het gelezen. 'Heel bijzonder. Ik was er blij mee.' Boonstra zei een paar weken geleden: 'Als een topman van DSM, een man van Shell, een man van Unilever en nog één of twee topmensen gezamenlijk opstaan en zeggen: het is mooi geweest, we gaan met elkaar spelregels opstellen om aan de tendens van nooit genoeg een einde te maken - dan zou dat fantastisch zijn.'

Ton Heerts beseft ook wel dat het makkelijk praten is als je eerst jezelf tot aan de rand gevuld hebt, maar toch: 'Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald', zegt hij.

Maar Boonstra zei er iets bij. Topmanagers moeten het zelf organiseren. Want de vakbeweging is niet meer bij machte om het af te dwingen: 'Die hebben hun macht en kracht volledig verloren.'

Nu veert hij op: 'We zitten erbovenop, geloof me. Dat vleesbedrijf in Nijmegen, Hilckmann, het kreeg 21 miljoen van het gemeentebestuur om het bedrijf te verplaatsen. Ze hebben het in hun zakken gestopt, ik heb het diefstal van gemeentegeld genoemd. Dan strijden wij door. Ik zie nu correspondentie tussen onze onderhandelaars en de leiding van het bedrijf. Ze klagen over bedreigingen door onze leden. Dat moet niet. Maar het feit dat wij vechten op het scherpst van de snede, dat wij laten merken dat je nog altijd niet over ons heen kunt lopen, nou, daar ben ik trots op.'

'Ik moet m'n mond houden'

Het klinkt goedkoop als hij het zegt, vreest hij. Toch uit Cor Boonstra zijn bezorgdheid over de effecten van de bonuscultuur. 'Er is een algemene tendens ontstaan van het-is-nooit-genoeg.' Lees hier het interview. (+)

Die 21 miljoen komt er nog niet mee terug. Heeft de vakbeweging de macht nog?

'Het gaat mij niet om ultieme macht. We zijn een actor. Er zitten altijd meerdere partijen aan tafel. Almacht hebben wij nooit gehad en dat hoeft ook niet. Als wij slim, smart opereren, kunnen wij nog altijd veel bereiken. Als tien marechaussees op Schiphol het voortslepende tekort aan mankracht zat zijn, kunnen zij veel in beweging krijgen.'

Even later: 'Maar uiteindelijk, vind ik, moet de politiek ervoor kiezen dat de vakbeweging invloed heeft.' Het klinkt als een conclusie.

Jeune premier gaat te ver, ofschoon: Ton Heerts (49) komt aardig in de buurt. Hij zit behoorlijk strak in het pak. Maar het hoofd daarboven is onveranderd dat van de boerenzoon uit een groot katholiek gezin in Tubbergen. Rode konen die blaken van buitenleven. Aanpakken en vooral niet jeremiëren ging vanzelf in Tubbergen.

CV

1966 Geboren in Tubbergen

1985 Pius X havo, Almelo

1985 Marechausseeopleiding

1989 Officiersopleiding

1993 Bestuurslid Marechaussee-verenging CNV

2000 Voorzitter FNV-vakbond Algemene Federatie Militair Personeel, AFMP

2003 Secretaris federatiebestuur FNV

2005 Vicevoorzitter FNV

2006 Tweede Kamerlid voor de PvdA

2010 Directeurbestuurder Vfonds

2012 Waarnemend voorzitter FNV

2013 Voorzitter FNV

2016 Vertrekt als FNV-voorzitter

Ton Heerts woont met vrouw en twee zoons in Apeldoorn.

Hij straalt het nog altijd uit. 'Wie kan werken, moet werken', is een van zijn adagia. Iemand vroeg hem: maar moet een professor dan de krant gaan rondbrengen? Waarop al in 2002 het antwoord ondubbelzinnig was: 'Ja, wat is daar mis aan? En de pisbakken op Schiphol moeten ook nog worden schoongemaakt.'

Heerts heeft de afgelopen jaren een huzarenstukje afgeleverd en vermoedelijk heeft zijn no-nonsensehouding hem daarbij zeer geholpen. De FNV had zichzelf rond 2011 in een diepe, diepe put gestort, waarin alles wat nog leefde elkaar vertrapte. Heerts, die eerder bestuurder van de federatie was geweest, werd gevraagd of hij alsjeblieft waarnemend puinruimer wilde zijn.

Hij deed het met bij de situatie passende weerzin. Hij werd tijdelijk voorzitter in 2012, een jaar later gewoon voorzitter. Hij zou in ieder geval blijven tot de fusie. Die werd op 1 januari 2015 afgerond.

Blij dat het erop zit?

'Ik draag het met veel genoegen over, laat ik het zo zeggen.' Hij wordt ruimer beschikbaar voor het Nationaal Fonds voor Vrede, Vrijheid en Veteranenzorg, waarvan hij al directeur-bestuurder is. En voor de rest? 'Ik duik wel weer ergens op', zegt hij.

Heerts: 'Ik vind het trouwens bij leiderschap horen om op tijd weg te gaan en plaats te maken voor jongeren. We zijn gestart met een tour voor talenten die de gelegenheid krijgen zich tot bestuurslid te ontwikkelen. Want de vakbonds-chip moet wel weer worden ingeplant.'

Wat is dat, een vakbonds-chip?

'O, ik verzin het ter plekke. Ik bedoel dat we ooit een eigen scholingsinstituut hadden. En dat we tegen elkaar gezegd hebben: die opleiding moet terug. Je krijgt er de lessen in de organisatie van echte solidariteit. Lessen in niet-alles-voor-jezelf.'

Vreemd dat vakbondsleden solidariteit opnieuw moeten leren.

'Nee, niet de leden, maar de professionals. Wij. De managers en bestuurders binnen de FNV. Daar kan men een iets beter ontwikkeld fingerspitzengefühl nog wel gebruiken.'

In de afgelopen jaren maakte Heerts een nieuwe organisatie van de FNV. Verre voorgangers als André Kloos en Hans Pont hadden het al geprobeerd: de macht breken van de aangesloten bonden om er een echte vereniging van te maken. Het is Heerts gelukt. De FNV is nu een vereniging, met een ledenparlement. En misschien wel zo belangrijk: er lijkt weer rust te zijn in de tent.

Het beslissende moment was eind oktober 2012. Heerts: 'Ik moest de reorganisatie in het voorjaar van 2013 geregeld hebben. Zo stond het in mijn opdracht. Dus ik zei: gaan we ervoor of niet?'

En die chantage werkte?

'Zo beschouw ik het niet. Als we nog langer bezig waren geweest met onszelf, had ik het tijdpad niet gehaald, had ik de opdracht moeten teruggeven. Dat vertelde ik de voorzitters van de bonden. Ik had een voorstel, ik zei: dit is het, zegt u het maar. Maar als ik niet voldoende steun krijg, ben ik weg.'

Had men een echte keuze? Was het niet gewoon Heerts of de chaos?

Na enige omtrekkende beweging erkent hij: 'Ik denk niet dat er een keuze was.'

Er was vóór de fusie in 2015 een eerste glorious moment, in 2013, het akkoord met kabinet en werkgevers over de sociale zekerheid. Los van de concrete, technische zaken was de inzet vooral van een principieel-politiek karakter. Het regeerakkoord tussen VVD en PvdA kwam erop neer dat grote delen van de sociale zekerheid naar gemeenten werden overgedragen. Zo dreigde bijvoorbeeld de WW van een verzekering tot een gift te worden. Van een vastgelegd recht, gefinancierd uit bijdragen van werknemers en werkgevers tot een voorziening uit de algemene belastingen. Of in de woorden van Heerts: tot 'een aalmoes van de wethouder'.

Heerts heeft hemel en aarde bewogen om deze principiële ommekeer van recht naar eventualiteit te redresseren. Met het sociaal akkoord kwam hij een eind. Heerts: 'Ik zie het akkoord nog steeds als een beweging voor een fatsoenlijker Nederland.'

Het blijkt dat de FNV-voorzitter zijn kaarten zet op Mark Rutte. De twee kennen elkaar al sinds 2002, toen Heerts FNV-bestuurder werd en Rutte staatssecretaris van Sociale Zaken. Met een delegatie van de Sociaal Economische Raad zijn Heerts als FNV-voorzitter en Rutte als premier half april in Hannover geweest, op de industriebeurs. 'Obama had een duidelijk pleidooi gehouden voor het verdrag inzake vrijhandel, TTIP en voor de handelsbanden tussen de VS en Europa. Toen zei Rutte voor een volle zaal tegen mij: ik wil een aantal dingen wel overnemen van Amerika, maar ik wil niet hun sociale systeem. Nou, dat is een uitspraak, vind ik. Ik had er waardering voor dat Rutte zich zo uitsprak.

'De komende Kamerverkiezingen worden een belangrijke graadmeter. We moeten mensen goed duidelijk maken dat een ministelsel dreigt. En we moeten goed uitleggen wat dat betekent. Dat je dan echt op de wethouder bent aangewezen voor je laatste aalmoes.'

We komen te spreken over zzp'ers. Daarvan zijn er inmiddels ruim een miljoen in Nederland. Voor een deel zelfbewuste jonge ondernemers, voor een groot deel een reserveleger aan arbeidskrachten dat slecht betaald wordt en geen alternatief heeft.

Heerts wil kwijt dat veel zzp'ers volgens hem ten onrechte een belastingvoordeel trekken, de zogeheten zelfstandigenaftrek. Hij zegt: 'Die aftrek is bedoeld om zzp'ers in de gelegenheid te stellen geld te reserveren voor pensioen, voor opleiding, voor verzekering tegen onheil als arbeidsongeschiktheid. Maar wat zie je? Godbetert met steun van VNO-NCW's nieuwe directeur Oudshoorn wordt dat belastingvoordeel misbruikt om de tarieven van zzp'ers te drukken, waardoor opdrachtgevers en werkgevers geen faire prijs meer betalen en veel zzp'ers in een situatie van schijnzelfstandigheid terecht komen.'

Cees Oudshoorn, per 1 juni 2016 algemeen directeur van VNO-NCW.Beeld ANP Pers Support

Hij roept Klaas Knot, directeur van De Nederlandsche Bank, tot zijn getuige aan, 'inderdaad van nature niet onze huisvriend'. Maar mooi dat Knot drie weken geleden 'de spijker op zijn kop' sloeg in een interview met het Financieele Dagblad.

Knot noemde het voorbeeld van loodgieters die in dienst waren van een aannemer en nu nog steeds voor de man werken, maar dan als zzp'er, zonder collectieve rechten. Knot: 'Ik kan velen van hen niet anders aanduiden dan als dagloners. Mensen die er aan de onderkant van de arbeidsmarkt zijn uitgeduwd en korte tijd later hetzelfde bedrijf binnenwandelen en hetzelfde werk gaan doen zonder sociale bescherming.'

Heerts: 'Het zijn dus schijnzelfstandigen, goedkoop voor de werkgevers, maar die als zzp'ers wel een zelfstandigenaftrek krijgen. Dat is oneigenlijk. Die aftrek is verworden tot een loonkostensubsidie en dus tot een vorm van staatssteun. Daarmee is het speelveld ten opzichte van gewone werknemers niet meer gelijk.'

President Klaas Knot van DNB tijdens een rondetafelgesprek over het ECB-beleid van de commissie Financiën in de Tweede Kamer.Beeld anp

Dat mag zo zijn, maar als je die aftrek voor dat reservoir aan zzp'ers dat het moet hebben van losse contracten, intrekt - dan zakken die mensen helemaal door de vloer. Dus wat wilt u?

'Dan zitten ze inderdaad bij de aalmoes van de wethouder. Dat is mij volkomen duidelijk. Maar het belastingvoordeel voor zelfstandigen zal toch moeten worden beperkt tot mensen voor wie de regeling is bedoeld. Voor ondernemers; niet voor mensen die in feite goedkope arbeidskrachten zijn voor werkgevers. Dat gaat zich keren tegen de gewone werknemer.'

Maar heel veel zzp'ers komen dan dieper in de put te zitten.

'Nee, dat geloof ik niet. Ik denk dat dan de wal het schip zal keren.'

Wat bedoelt u daarmee?

'Dat kwaliteit van vakmanschap een prijs heeft.'

Die werkgevers en opdrachtgevers niet bereid zijn te betalen.

'Wij gaan als FNV de komende jaren heel veel investeren in de rechtspositie van zzp'ers. Er komt een expertisecentrum voor zelfstandigen binnen onze organisatie.'

Talloos veel zzp'ers kunnen zich zelfs met belastingvoordeel nu al niet verzekeren tegen arbeidsongeschiktheid; aan opbouw van een pensioen hoeven ze niet te beginnen. Tekent zich niet een nieuwe sociale catastrofe af?

'Dat is waar. Dat zie je nu al. Dramatische gevallen. Ik heb in mijn eigen omgeving de voorbeelden. De ene dag alles, de volgende dag niks meer. Omdat ze geen inkomensverzekering hebben. Hun auto, hun huis - ze moeten alles opvreten voordat ze een aalmoes van de wethouder kunnen krijgen.'

VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra heeft gezegd dat de onstuimige groei van het aantal zzp'ers niet een probleem is, maar een oplossing. Is dat niet het overwegende sentiment: zo min mogelijk mensen in vast dienstverband en zo veel mogelijk vrije, direct oproepbare krachten? Niet te duur, altijd beschikbaar.

'Rutte zei in Hannover iets anders, hè. Zijlstra spreekt zich heel duidelijk uit voor een verdergaande afbraak van de sociale zekerheid. Het gluipert erin. Het zit in zinnen waarbij je niet direct doorgrondt: waar gaat dit over? Het zou ons grote zorgen moeten baren.

'Werkgevers - ik spreek er veel - de meesten die ik spreek willen het niet, die toename van de verschillen tussen arm en rijk.

'Ik voorzie dat we een nieuwe discussie krijgen over de kwaliteit van de samenleving. Die heeft een prijs. Opdrachtgevers moeten een faire prijs gaan betalen voor geleverde arbeid.'

Veel succes.

'Dat kan wel wezen, maar de vakbeweging is er omdat er nog altijd veel is om voor te strijden.

'De Hannover Messe heeft indruk op mij gemaakt. We waren er maar even. Ik zag hoe Obama en Merkel samen naar een voorstelling keken: vijf robots en vijf dansers. Wat de mens deed en wat de robot deed, maakte bijna geen verschil meer. Dan hoor ik toch na afloop veel mensen zeggen: hmm, dat komt me te dichtbij, die kant moeten we vooral niet op.'

Obama en Merkel tijdens de Hannover Messe.Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden