ColumnPeter de Waard

Is Ruttes corona-aanpak failliet van liberale gedachtegoed?

Het is de beste les uit de coronacrisis. Individuele vrijheid en collectieve verantwoordelijkheid gaan niet hand in hand. Burgers houden zich niet vrijwillig aan coronaregels, net zo min als ze vrijwillig belasting betalen.

Als een gemeenschap zich wil beschermen tegen het water is een dijk nodig. Iedereen heeft daar dan voordeel van en zou daar aan moeten meebetalen. Maar er zijn altijd free riders die proberen daar onderuit te komen. Ze kunnen toch niet van de veiligheid worden uitgesloten, ook als ze niet meebetalen. Ze handelen uit hun eigen belang en hoe groter de groep is, hoe vaker dit zal gebeuren.

Free riders stappen ook zo zonder kaartje op de trein. Ook als ik geen kaartje koop en het geld in mijn zak houd, zal de trein rijden. Maar als iedereen zo redeneert, rijdt er geen trein meer.

Het zijn voorbeelden van waar individuele rationaliteit leidt tot collectieve irrationaliteit, zo beschreef de Amerikaanse econoom Mancur Olson dit verschijnsel. In zijn boek Logic of Collective Action, Public Goods and the Theory of Groups uit 1965 keerde hij zich tegen de theorie van Adam Smith dat bij het nastreven van het eigen belang ook het collectieve belang het best wordt gediend.

Zijn klassieke voorbeeld was de markt van de perfecte concurrentie. ‘Bij perfecte concurrentie leveren alle producenten een identiek product tegen een gelijke prijs. De winst zou dan nul zijn. Als de bedrijven samen besluiten de productie te verminderen en de prijs te verhogen, zou iedereen winst maken.

Maar bedrijven proberen zo veel mogelijk te verkopen om de kostprijs per eenheid product te verlagen. ‘Het belang van het ene bedrijf staat haaks op dat van elk ander bedrijf’, zo zei hij. Leden van grote groepen handelen niet automatisch in overeenstemming met een gemeenschappelijk belang. De rol van de staat is het opheffen van de tegenstelling door collectieve actie af te dwingen.

Daar is het kabinet in de coronacrisis niet erg goed in geweest. Premier Mark Rutte vertrouwde er heel lang op dat individuele rationaliteit vanzelf tot collectieve actie zou leiden. Zijn intelligente lockdown was daarom op vrijwilligheid gebaseerd. Als iedereen de adviezen ter harte zou nemen - anderhalve meter afstand, mondkapjes in de trein - zou het vanzelf goed komen. Maar veel mensen lieten het eigen belang prevaleren en namen de afstandsregels niet serieus, waardoor het aantal coronagevallen per 100 duizend inwoners in Nederland nu tot de hoogste in Europa behoort. Of Nederland is het slechtste jongetje in de klas geworden, waarvoor het nu de rekening betaalt.

Iedereen smeekt de staat nu om collectieve maatregelen. Er zijn zeven maanden voor nodig geweest, voordat ook het kabinet dit besefte. Wat de extra economische schade daarvan is, zal de toekomst leren.

Het is alvast het failliet van het liberale gedachtengoed van Mark Rutte.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden