Analyse

Is Nederland weer rijp voor de staatsbank?

De beursgang van ABN Amro is tot nader order uitgesteld. Zou het erg zijn als van het uitstel in dit geval afstel komt? Of is dat misschien zelfs een goed idee?

1951: voor het loket bij de Rijkspostspaarbank, opgericht in 1881. Totdat deze in 1986 werd geprivatiseerd als Postbank, was dit de staatsbank van Nederland. Beeld Pim Stuifbergen / Spaarnestad

Moet ABN Amro worden geprivatiseerd? Nee, het is niet verplicht. De SP is de eerste partij die ervoor pleit ABN Amro gewoon in staatshanden te houden. De Postbank, een van de voorlopers van de huidige ING, was meer dan 105 jaar een staatsbank als Rijkspostspaarbank (RPS) en als Postcheque- en girodienst. Een van de principes van die bank was dat geen rente in rekening mocht worden gebracht voor rood staan op een betaalrekening. Ook werden geen kosten gerekend voor het aanhouden van die rekening. De bank van giroblauw was heel populair bij het zuinige Nederlandse volk en had toen ook veruit de meeste rekeninghouders. In de liberaliseringsgolf van 1986 werd de Postbank geprivatiseerd en werd daar ook de debetrente ingevoerd, en later kosten voor een rekening.

Internationaal zijn er talrijke staatsbanken in de westerse wereld. Een deel daarvan is genationaliseerd in het kader van de kredietcrisis in 2007 en 2008 (RBS en TSB Lloyds in Groot-Brittannië, en Dexia in België), en een ander deel is traditioneel staatsbank, zoals de Landesbanken en Sparkassen in Duitsland. Het huidige kabinet wil met privatisering de kosten van de nationalisatie van ABN Amro en Fortis voor de belastingbetaler voor een deel terughalen. Die kosten worden geschat op 24 miljard euro. Bij een privatisering zou daar nu 15 tot 17 miljard van terugkomen. Maar de staat kan het geld ook via het innen van dividenden op lange termijn helemaal proberen terug te halen. Vorig jaar maakte ABN Amro 1,5 miljard winst, waarvan 400 miljoen euro aan de staat werd uitgekeerd als dividend. De rest besteedde de bank aan het versterken van de kapitaalbuffers. Als de rentelasten even buiten beschouwing worden gelaten kan uitgaande van een jaarlijks oplopende winst de staat in 15 tot 20 jaar de hele rekening terugbetaald krijgen. Maar daarvoor is geen garantie.

Wat is het belangrijkste bezwaar van een staats- of nutsbank?

Als de politiek invloed krijgt op de bank, raken economische criteria soms op de achtergrond. De bank zou door politici bijvoorbeeld gedwongen kunnen worden om kredieten te geven voor bepaalde projecten die luchtkastelen blijken te zijn. Chinese staatsbanken hebben grote infrastructurele projecten gefinancierd die nu onrendabel blijken te zijn, en zijn zogenoemde zombiebanken geworden. In het verleden gebeurde dat ook in de Sovjet-Unie en andere communistische landen. In Spanje ging Bankia bijna ten onder. Een ander bezwaar is dat de toezichthouder van de overheid (AFM of De Nederlandsche Bank) toezicht moet gaan houden op instellingen van dezelfde overheid: de beruchte dubbele pet. Dit bezwaar is minder groot. Binnen de bank zelf zijn er ook allerlei functionarissen (bank compliance officers) die toezicht moeten houden op de integriteit van de eigen medewerkers. En er zijn allerlei ondoordringbare barrières (Chinese walls) die moeten voorkomen dat de functionarissen van de effectenafdelingen een kijkje in de keuken van de afdeling bedrijfskredieten kunnen nemen om te weten of een beursfonds in problemen komt. Daarnaast hebben de eurozonelanden besloten het toezicht op de grote systeembanken bij de Europese Centrale Bank te leggen, een volstrekte buitenstaander.

Is een staatsbank veiliger dan een particuliere bank?

Niet per se. Ook staatsbanken hebben vele malen meer uitgeleend dan dat zij als reserve achter de hand houden. En ook zij zullen omvallen bij een bankrun. In 1991 overkwam dit de State Bank of South Australia, nog altijd een van de grootste schandalen in de geschiedenis van dat land. Tijdens de crisis kwamen veel staatsinstellingen in grote problemen, zoals Fannie Mae en Freddie Mac in de VS, die met een garantie van de staat hypotheekportefeuilles verhandelden. De Duitse Landesbanken verloren miljarden door giftige leningen en moesten worden gered met kapitaalinjecties van de staat. In China dreigen veel staatsbanken om te vallen. Het grote voordeel van een staatsbank is dat de staat de spaarders altijd te hulp schiet als de bank in de problemen raakt. Daarom zal er niet zo snel een bankrun plaatsvinden. Dat kan veranderen als in het geval van Griekenland nu, of Argentinië bijna vijftien jaar geleden, de staat zelf failliet dreigt te gaan of gaat. Dan stelt de staatsgarantie niets meer voor.

Hoogleraar monetaire economie en bankwezen Harald Benink van de universiteit van Tilburg is in principe voor privatisering van ABN Amro, maar is inmiddels geen voorstander meer van een snelle beursgang. 'Daartegen zijn twee grote bezwaren. Ten eerste is de bank nu door alle ophef over de salarissen en fraudeschandalen het vertrouwen van de beleggers kwijt. Daardoor zal de opbrengst lager zijn. Dat herstel je niet met een gesprek met de Kamer. Het duurt zeker anderhalf tot twee jaar voordat het vertrouwen weer is teruggewonnen.' Ten tweede, zegt Benink, zou de bank ook wat langer moeten kijken naar stabiele aandeelhouders die op lange termijn in de bank willen beleggen, zoals pensioenfondsen. 'Als je nu 20 procent van de aandelen aanbiedt tegen de hoogste prijs, dan krijg je buitenlandse beleggers die meteen het hoogste rendement op hun aandelen eisen, zoals het geval was onder de vroegere topman Rijkman Groenink. Dat zou de bank weer dwingen de hoogste risico's te nemen, net zoals voor 2007.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden