Vijf vragen Mestfraude

Is het einde van de mestfraude in zicht? En hoe werkt dat frauderen eigenlijk precies?

Het stond kort na haar aantreden direct bovenaan het lijstje van Landbouwminister Carola Schouten: de mestfraude. Is een jaar later het einde in zicht van deze vorm van georganiseerde criminaliteit?

Minister Carola Schouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit). Beeld ANP

En, is het mestprobleem onder controle?

Een blik op de rechtbanklijstjes zegt van niet. Ook dit jaar krijgen rechters weer 150 tot 200 zaken te verstouwen van sjoemelende boeren en tussenhandelaren. ‘We zien dat de fraude nog steeds wijdvertakt is’, zegt het Openbaar Ministerie (OM). ‘Zo erg dat er meer nodig is dan het strafrecht alleen.’

Hoe groot is het probleem?

Niemand die het precies weet. In de laatste uitgave van het Nationaal Dreigingsbeeld Georganiseerde Criminaliteit gaan de auteurs ervan uit dat 25 tot 40 procent van alle mest in Nederland illegaal wordt verhandeld of gedumpt. Het Planbureau voor de Leefomgeving becijferde vorig jaar dat 5 tot 30 procent in de mest in Brabant en Noord-Limburg niet volgens de wettelijke regels wordt afgezet.

Die gebieden zijn problematisch, omdat daar veel varkens- en pluimveehouders zitten die in tegenstelling tot melkveehouders weinig tot geen eigen land hebben waarop ze mest kwijt kunnen. Het elders afzetten of laten verwerken kan flink in de papieren lopen: het kost een gemiddelde varkensboer ruim 50 duizend euro. Voor pluimveebedrijven ligt dit bedrag boven de 10 duizend euro. Daar begint de zoektocht naar creatieve oplossingen, met alle milieuschade voor bodem en oppervlaktewater van dien.

Hoe werkt dat frauderen eigenlijk?

De echte cowboys rijden in het geniep overschotten uit over eigen- of andermans land en verdoezelen hun administratie met valse afleverbonnen en mestmonsters. Zij worden vaak geholpen door tussenpersonen die het transport regelen. Maandag werd bij een grote Limburgse adviseur en een aantal van zijn klanten een inval gedaan.

Justitie onderscheidt nog drie andere sjoemelmethoden. Zoals de ‘kalverfraude’, waarbij jonge dieren verkeerd in de administratie worden opgegeven om zo binnen de fosfaatregels meer dieren te kunnen houden dan toegestaan. Deze door de minister zwaar aangezette fraude bleek minder spectaculair: tegen de ruim 2.100 geblokkeerde melkveehouders werd maar tegen 75 proces-verbaal opgemaakt. Dan zijn er nog frauderende boeren die geld besparen door te weinig fosfaat- of dierrechten kopen, zoals de boeren die woensdag in Den Bosch terechtstonden. De vierde vorm is fraude met de administratie van zwaar gesubsidieerde biovergisters.

Wat doet de Landbouwminister?

Om te beginnen onderkende Schouten vorig jaar bij onthullingen van NRC over de mestfraude direct dat er een groot probleem is. Het maakte haar ‘echt boos’, en dat is al heel wat. Zo deden haar voorgangers in 2016 niets met een alarmerend rapport over ‘professionele’ en ‘grootschalige’ wijze waarop met mest wordt gefraudeerd.

Bijna een jaar na haar aantreden kwam Schouten in september met haar ‘Versterkte Handhavingsstrategie Mest’. De Europese Commissie eiste deze strengere aanpak van Nederland om ook in de jaren 2020-’21 in aanmerking te komen voor het zogeheten derogatie. Door deze uitzonderingspositie mogen Nederlandse boeren meer mest uitrijden over hun land dan Europese collega’s.

Eerder deze maand gaf Brussel goedkeuring voor het handhavingsplan, dat ervoor moet zorgen dat toezicht meer toegespitst is op risicogebieden de Peel, Gelderse Vallei en Twente (zie kaart). Ook heeft de NVWA meer mankracht gezet op mestfraude, is gewerkt aan betere samenwerking tussen andere (buitenlandse) diensten en gemeenten, en zal harder worden gestraft. Ook wordt vanaf 2020 technologie gebruikt die mesttransporten beter volgen.

Is het genoeg?

Lastig te zeggen en het is de vraag of het ooit helemaal inzichtelijk wordt. Het ministerie wijst op de successen, zoals de inval van maandag, en de aanstaande herziening van de complexe mestwetgeving, die ook fraude moet voorkomen. Maar de NVWA benadrukt dat ze ‘niet weten wat ze niet zien’. Ondertussen wordt nog altijd minder dan een half procent van de 1 miljoen mesttransporten gecontroleerd.

Hans van Grinsven, senior onderzoeker landbouw en milieu bij het PBL, wijst op de aanhoudende economische prikkel om te frauderen. ‘Mestafzetkosten voor varkenshouders zijn nog nooit zo hoog geweest als nu.’ Het OM ziet, gezien de omvang van het probleem, geen andere oplossing dan de veestapel verkleinen. ‘Als probleem aan de voorkant niet wordt aangepakt en het enorme mestoverschot blijft, dan zal er altijd fraude blijven.’

Ruim acht ton geëist van kippenboeren voor plegen van mestfraude: is dat te veel?
De sneeuwbal van de mestfraude is aan het rollen, nu justitie een inval heeft gedaan bij het grootste mestadviesbureau van Zuid-Nederland. Gisteren verklaarden enkele betrokken pluimveeboeren bij de rechtbank in Den Bosch zich vooral slachtoffer te voelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.